<!--
     The FreeBSD Dutch Documentation Project

     $FreeBSD$
     $FreeBSDnl: nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/x11/chapter.sgml,v 1.36 2005/04/24 19:54:20 siebrand Exp $
     Gebaseerd op: 1.165
-->

<chapter id="x11">
  <chapterinfo>
    <authorgroup>
      <author>
	<firstname>Ken</firstname>
	<surname>Tom</surname>
	<contrib>Geupdate voor X.Org's X11 server door </contrib>
      </author>
      <author>
	<firstname>Marc</firstname>
	<surname>Fonvieille</surname>
      </author>
    </authorgroup>
    <authorgroup>
      <author>
	<firstname>Erik</firstname>
	<surname>Radder</surname>
	<contrib>Vertaald door </contrib>
      </author>
    </authorgroup>
  </chapterinfo>

  <title>Het X Window systeem</title>

  <sect1 id="x11-synopsis">
    <title>Overzicht</title>

    <para>&os; gebruikt X11 om gebruikers een krachtige grafische
      gebruikersschil te bieden.  X11 is een open-source
      implementatie van het X Window System dat zowel
      <application>&xorg;</application> als
      <application>&xfree86;</application> bevat.  &os; versies tot en
      met &os;&nbsp;4.11-RELEASE en &os;&nbsp;5.2.1-RELEASE hebben
      <application>&xfree86;</application> als standaard, de X11 server
      die is uitgebracht door The &xfree86; Project, Inc.  Vanaf
      &os;&nbsp;5.3-RELEASE is de offici&euml;le standaardversie van
      X11 gewijzigd naar <application>&xorg;</application>, de X11
      server die is ontwikkeld door de X.Org Foundation.</para>

    <para>In dit hoofdstuk wordt de installatie en instelling van X11
      behandeld met de nadruk op
      <application>&xorg;</application>.</para>

    <para>Meer informatie over de videohardware die X11 ondersteunt
      kan gevonden worden op <ulink
	url="http://www.x.org/">&xorg;</ulink> of <ulink
	url="http://www.XFree86.org/">&xfree86;</ulink>
      websites.</para>

    <para>Na het lezen van dit hoofdstuk weet de lezer:</para>

    <itemizedlist>
      <listitem>
	<para>Wat de componenten van het X Window systeem zijn en hoe
	  zij samenwerken.</para>
      </listitem>

      <listitem>
	<para>Hoe X11 ge&iuml;nstalleerd en ingesteld kan
	  worden.</para>
      </listitem>

      <listitem>
	<para>Hoe verschillende window managers ge&iuml;nstalleerd en
	  gebruikt kunnen worden.</para>
      </listitem>

      <listitem>
	<para>Hoe &truetype; lettertypen in X11 te gebruiken.</para>
      </listitem>

      <listitem>
	<para>Hoe het systeem ingesteld moet worden voor grafisch
	  aanmelden (<application>XDM</application>).</para>
      </listitem>
    </itemizedlist>

    <para>Aangeraden voorkennis:</para>

    <itemizedlist>
      <listitem>
	<para>Hoe extra software van derden te installeren
	  (<xref linkend="ports">).</para>
      </listitem>
    </itemizedlist>

    <note>
      <para>In dit hoofdstuk wordt het installeren en instellen van de
	<application>&xorg;</application> en
	<application>&xfree86;</application> X11 servers behandeld.  De
	bestanden met instellingen, commando's en syntaxis is
	overwegend hetzelfde.  Waar dat anders is wordt het
	aangegeven.</para>
    </note>
  </sect1>

  <sect1 id="x-understanding">
    <title>X begrijpen</title>

    <para>X voor de eerste keer gebruiken kan een hele schok zijn voor
      mensen die gewend zijn aan andere grafische omgevingen, zoals
      &microsoft.windows; of &macos;.</para>

    <para>Het is niet noodzakelijk om alle details te kennen over de
      X componenten en hoe zij samenwerken, maar enige basiskennis
      draagt wel bij aan krachtiger gebruik kunnen maken van
      X.</para>

    <sect2>
      <title>Waarom X?</title>

      <para>X is niet het eerste windows systeem dat geschreven is voor
	&unix;, maar wel het meest populaire.  Het oorspronkelijke X
	ontwikkelteam werkte eerst aan een ander window systeem.  De
	naam van dat systeem was <quote>W</quote> (van
	<quote>Window</quote>).  X was gewoon de volgende letter in het
	alfabet.</para>

      <para>X kan gewoon <quote>X</quote>,
	<quote>X Window systeem</quote>, <quote>X11</quote> of nog
	anders genoemd worden.  X11 <quote>X Windows</quote> noemen kan
	door sommigen als een belediging opgevat worden.  &man.X.7; kan
	hierover wat licht laten schijnen.</para>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>Het X client/server model</title>

      <para>X is vanaf het begin aan ontworpen om netwerk-centraal te
	zijn en gebruikt een <quote>client-server</quote> model.</para>

      <para>In het X model, draait de <quote>X server</quote> op de
	computer waar het toetsenbord, beeldscherm en muis aan vast
	zit.  De server is verantwoordelijk voor het regelen van
	beeldinformatie, verwerken van invoer van toetsenbord en muis,
	enzovoort.  Iedere X applicatie (zoals
	<application>XTerm</application>, of
	<application>&netscape;</application>) is een
	<quote>client</quote>.  Een client stuurt berichten naar de
	server zoals <quote>teken een venster op deze
	  co&ouml;rdinaten</quote> en de server stuurt berichten terug
	zoals <quote>de gebruiker heeft op de OK knop
	  gedrukt</quote>.</para>

      <para>Thuis of in kleine bedrijven draaien zowel de X server als
	de X clients op dezelfde machine.  Het is heel goed mogelijk
	dat de X server op een minder krachtige desktop computer draait
	en de X applicaties (de clients) op een, zeg maar, dure
	krachtige machine van het bedrijf.  Hier vindt de communicatie
	tussen de X client en server plaats over het netwerk.</para>

      <para>Dit verwart sommige mensen, omdat de X terminologie geheel
	omgekeerd is aan wat ze verwachten.  Dat is namelijk dat de
	<quote>X server</quote> de grote krachtige machine aan het eind
	van de gang is en de <quote>X client</quote> de machine op hun
	bureau is.</para>

      <note>
	<para>De X server is de machine met het beeldscherm en het
	  toetsenbord en de X clients zijn de programma's die de
	  vensters tonen.</para>
      </note>

      <para>Het protocol vereist niet dat de clients en servers
	hetzelfde besturingssysteem moeten draaien of hetzelfde soort
	computer moeten zijn.  Het is heel goed mogelijk om X server op
	een &microsoft.windows; of Apple's &macos; te draaien en er
	zijn verschillende gratis en commerci&euml;le applicaties die
	dat doen.</para>

      <para><application>&xorg;</application>, zit vanaf
	&os;&nbsp;5.3-RELEASE als standaard X server bij &os; en is
	gratis onder een gelijksoortig licentie als de &os; licentie.
	Er zijn ook commerci&euml;le X servers voor &os;
	verkrijgbaar.</para>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>De window manager</title>

      <para>De filosofie van het X ontwerp lijkt veel op die van
	&unix;: <quote>gereedschappen, geen beleid</quote>.  Dit houdt
	in dat X niet bepaalt hoe een taak volbracht moet worden.  In
	plaats daarvan worden gereedschappen geleverd aan de gebruiker
	die verantwoordelijk is voor het juiste gebruik hiervan.</para>

      <para>Deze filosofie verbreedt zich door X niet te laten bepalen
	hoe vensters er moeten uitzien op het scherm, hoe ze verplaatst
	moeten worden met de muis, welke toetsaanslagen gebruikt moeten
	worden om te schakelen tussen vensters (bijvoorbeeld <keycombo
	  action="simul"><keycap>Alt</keycap><keycap>Tab</keycap>
	  </keycombo> in het geval van &microsoft.windows;), hoe de
	titelbalken eruit moeten zien, of ze wel of niet sluitknoppen
	moeten hebben, enzovoort.</para>

      <para>In plaats daarvan delegeert X deze verantwoordelijkheid aan
	een applicatie die <quote>Window Manager</quote> heet.  Er zijn
	tientallen window managers voor X:
	<application>AfterStep</application>,
	<application>Blackbox</application>,
	<application>ctwm</application>,
	<application>Enlightenment</application>,
	<application>fvwm</application>,
	<application>Sawfish</application>,
	<application>twm</application>,
	<application>Window Maker</application> en vele anderen.  Elk
	van deze window managers heeft een eigen voorkomen en werking.
	Er zijn window managers met <quote>virtual desktops</quote> of
	met eigen toetscombinaties om de desktop te beheren; of hebben
	een <quote>Start</quote> knop of iets gelijksoortigs.  Sommige
	gebruiken <quote>thema's</quote> die uiterlijk en beleving
	compleet veranderen door een nieuw thema te kiezen.  Window
	managers zijn te vinden in de categorie
	<filename>x11-wm</filename> van de Portscollectie.</para>

      <para>De <application>KDE</application> en
	<application>GNOME</application> desktop omgevingen hebben hun
	eigen window managers die in het bureaublad zijn
	ge&iuml;ntegreerd.</para>

      <para>Iedere windows manager heeft zijn eigen manier van
	instellen.  Sommige werken met handgetypte bestanden, anderen
	beschikken over grafische gereedschappen voor de meeste
	instellingen.  Er is er minstens &eacute;&eacute;n
	(<application>Sawfish</application>) waarvan het
	instellingenbestand is geschreven in een dialect van de taal
	Lisp.</para>

      <note>
	<title>Focusbeleid</title>

	<para>De window manager is ook verantwoordelijk voor het
	  <quote>focusbeleid</quote> van de muis.  Ieder window
	  ge&ouml;rienteerd systeem heeft een manier nodig om te
	  bepalen welk venster actief is, toetsaanslagen ontvangt en
	  daarbij zichtbaar aangeeft welk venster actief is.</para>

	<para>Een bekend focus beleid heet
	  <quote>click-to-focus</quote>.  Dit model wordt gebruikt door
	  &microsoft.windows;, waarbij een venster actief wordt door er
	  met de muis op te klikken.</para>

	<para>X ondersteunt geen specifiek focusbeleid.  In plaats
	  daarvan bepaalt de window manager op welk venster, op welk
	  moment, de focus ligt.  Een aantal window managers
	  ondersteunen verschillende focusmethoden.  Ze ondersteunen
	  allemaal <quote>click to focus</quote> en de meerderheid
	  ondersteunt ook nog andere.</para>

	<para>De meest populaire zijn:</para>

	<variablelist>
	  <varlistentry>
	    <term>focus-volgt-muis (focus-follows-mouse)</term>

	    <listitem>
	      <para>Het venster dat onder de muis zit is het venster
		waarop de focus ligt.  Dit hoeft niet het venster te
		zijn dat bovenop alle andere vensters ligt.  De focus
		verandert door te wijzen naar een ander venster.  Het
		is niet nodig om er ook nog eens op te klikken.</para>
	    </listitem>
	  </varlistentry>

	  <varlistentry>
	    <term>slordige-focus (sloppy-focus)</term>

	    <listitem>
	      <para>Dit beleid is een kleine uitbreiding op
		focus-follows-mouse.  Indien bij focus-follows-mouse de
		muis over het root venster (of de achtergrond) gaat,
		ligt op geen enkel venster de focus en gaan alle
		toetsaanslagen verloren.  Bij sloppy-focus, verandert
		de focus alleen als de muis in een nieuw venster komt
		en niet als het huidige venster wordt verlaten.</para>
	    </listitem>
	  </varlistentry>

	  <varlistentry>
	    <term>klik-voor-focus (click-to-focus)</term>

	    <listitem>
	      <para>Het actieve venster wordt geselecteerd door erop
		te klikken.  Het venster wordt dan
		<quote>opgetild</quote> en verschijnt dan voor alle
		andere vensters.  Alle toetsaanslagen worden nu naar
		dit venster gestuurd, zelfs als de cursor naar een
		ander scherm wordt verplaatst.</para>
	    </listitem>
	  </varlistentry>
	</variablelist>

	<para>Veel window managers ondersteunen andere soorten of
	  variaties op de bovenstaande typen muisbeleid.  Hierover
	  staat meestal meer in de documentatie van de betreffende
	  window manager.</para>
      </note>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>Widgets</title>

      <para>De X aanpak door gereedschappen te leveren en niets af te
	dwingen breidt zich uit naar de widgets die in elk
	applicatievenster te zien zijn.</para>

      <para><quote>Widget</quote> is een term voor alle dingen van de
	gebruikersinterface waarop geklikt kan worden of een andere
	actie mee uitgevoerd kan worden: knoppen, vinkvakjes, iconen,
	lijsten en ga zo maar door.  &microsoft.windows; noemt ze
	<quote>controls</quote>.</para>

      <para>&microsoft.windows; en Apple's &macos; hebben beide een erg
	strikt widgetbeleid.  Van de applicatieontwikkelaars wordt
	verwacht dat hun applicaties eenduidig zijn wat betreft
	uiterlijk en beleving.  Bij X is ervoor gekozen geen grafische
	stijl of widgets te verplichten.</para>

      <para>X applicaties hebben dus niet allemaal hetzelfde uiterlijk.
	Er zijn populaire widgetsets en variaties, inclusief de
	originele Athena widgetset van MIT,
	<application>&motif;</application> (waarvan de widgetset van
	&microsoft.windows; is afgeleid: schuine randen en drie
	gradaties grijs), <application>OpenLook</application> en
	anderen.</para>

      <para>De meeste nieuwe X applicaties gebruiken een modern
	uitziende widgetset: Qt, gebruikt door
	<application>KDE</application>, of GTK+ van het
	<application>GNOME</application> project.  Vanuit dit oogpunt
	lijkt het enigzins op de &unix; desktop, wat het makkelijker
	maakt voor de beginnende gebruiker.</para>
    </sect2>
  </sect1>

  <sect1 id="x-install">
    <title>X11 installeren</title>

    <para>Zowel <application>&xorg;</application> als
      <application>&xfree86;</application> kan op &os;
      ge&iuml;nstalleerd worden.  Vanaf &os;&nbsp;5.3-RELEASE is
      <application>&xorg;</application> de standaard X11
      implementatie voor &os;.  <application>&xorg;</application> is
      de X11 server van de open source implementatie die is uitgebracht
      door de X.Org Foundation.  <application>&xorg;</application> is
      gebaseerd op de code van
      <application>&xfree86&nbsp;4.4RC2</application> en X11R6.6.
      De X.Org Foundation heeft X11R6.7 uitgebracht in april
      2004 en X11R6.8.2 in februari 2005.  De laatstgenoemde versie
      is beschikbaar via de &os; Portscollectie.</para>

    <para>Om <application>&xorg;</application> vanuit de
      Portscollectie te bouwen en te installeren:</para>

    <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/xorg</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>

    <note>
      <para>Om <application>&xorg;</application> compleet te
	bouwen is tenminste 4&nbsp;GB vrije schijfruimte nodig.</para>
    </note>

    <para>Om <application>&xfree86;</application> vanuit de
      Portscollectie te bouwen en te installeren:</para>

    <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/XFree86-4</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>

    <para>X11 kan ook als package ge&iuml;nstalleerd worden doordat er
      binaire packages beschikbaar zijn voor &man.pkg.add.1;.  Als
      hiervoor de optie <quote>remote fetching</quote> van
      &man.pkg.add.1; wordt gebruikt, dan moet het versienummer
      verwijderd worden.  &man.pkg.add.1; haalt automatisch de laatste
      versie van het programma op.</para>

    <para>Om het package voor <application>&xorg;</application> op te
      halen en te installeren:</para>

    <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r xorg</userinput></screen>

    <para>Het <application>&xfree86;&nbsp;4.X</application> package kan
      ge&iuml;nstalleerd worden met:</para>

    <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r XFree86</userinput></screen>

    <note>
      <para>Het voorbeeld hierboven installeert de complete X11
	distributie inclusief de servers, clients, lettertypen enz.  Er
	zijn ook afzondelijke packages en ports beschikbaar voor
	verschillende delen van X11.</para>
    </note>

    <para>De rest van dit hoofdstuk licht toe hoe X11 wordt ingesteld
      en hoe een productieve desktopomgeving gebouwd kan worden.</para>

    <sect2 id="x-to-xorg">
      <title>Van <application>&xfree86;</application> naar
	<application>&xorg;</application></title>

      <para>Zoals voor iedere port, moet
	<filename>/usr/ports/UPDATING</filename> bekeken worden voor
	de wijzigingen.  In dit bestand staan instructies die
	nodig zijn om een systeem te migreren van
	<application>&xfree86;</application> naar
	<application>&xorg;</application>.</para>

      <para><application>CVSup</application> kan gebruikt worden om
	de ports tree bij te werken voordat er wordt begonnen met een
	migratie.  Naast deze maatregel moet ook <filename
	  role="package">sysutils/portupgrade</filename>
	ge&iuml;nstalleerd worden voor de migratie van een X11
	systeem.</para>

      <para>In <filename>/etc/make.conf</filename> kan de variabele
	<literal>X_WINDOW_SYSTEM=xorg</literal> ingesteld worden.
	Hierdoor is het zeker dat een systeem weet welke X11 er wordt
	gebruikt.  De oude variabele <literal>XFREE86_VERSION</literal>
	is komen te vervallen en vervangen door de variabele
	<literal>X_WINDOW_SYSTEM</literal>.</para>

      <para>Dan kunnen de volgende commando's uitgevoerd worden:</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_delete -f /var/db/pkg/imake-4* /var/db/pkg/XFree86-*</userinput>
&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/xorg</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput>
&prompt.root; <userinput>pkgdb -F</userinput></screen>

      <para>&man.pkgdb.1; is onderdeel van de
	<application>portupgrade</application> software en kan packages
	inclusief afhankelijkheden bijwerken.</para>

      <note>
	<para>Om <application>&xorg;</application> compleet te bouwen
	  is tenminste 4&nbsp;GB vrije schijfruimte nodig.</para>
      </note>
    </sect2>
  </sect1>

  <sect1 id="x-config">
    <sect1info>
      <authorgroup>
	<author>
	  <firstname>Christopher</firstname>
	  <surname>Shumway</surname>
	  <contrib>Geschreven door </contrib>
	</author>
      </authorgroup>
    </sect1info>

    <title>X11 instellen</title>

    <indexterm><primary>&xfree86;&nbsp;4.X</primary></indexterm>

    <indexterm><primary>&xfree86;</primary></indexterm>

    <indexterm><primary>&xorg;</primary></indexterm>

    <indexterm><primary>X11</primary></indexterm>

    <sect2>
      <title>Voorbereiding</title>

      <para>Voordat er wordt begonnen met het instellen van X11 is de
	volgende informatie van de te installeren machine nodig:</para>

      <itemizedlist>
	<listitem><para>Monitor specificaties</para></listitem>

	<listitem><para>Chipset van de videokaart</para></listitem>

	<listitem><para>Geheugen van de videokaart</para></listitem>
      </itemizedlist>

      <indexterm><primary>horizontale scansnelheid</primary></indexterm>

      <indexterm><primary>verticale scansnelheid</primary></indexterm>

      <para>De specificaties van de monitor worden door X11 gebruikt om
	de resolutie en ververssnelheid te bepalen.  Deze specificaties
	kunnen normaal gesproken verkregen worden uit de bij de monitor
	geleverde documentatie of van de website van de leverancier.
	Er zijn twee nummerreeksen nodig: de horizontale scansnelheid
	(scan rate) en de vertikale syncronisatiesnelheid (vertical
	synchronization).</para>

      <para>De chipset van de videokaart bepaalt welk stuurprogramma
	X11 gebruikt om de grafische hardware aan te spreken.  Bij de
	meeste chipsets kan dit automatisch bepaald worden, maar het is
	altijd handig om dit te weten voor het geval de automatische
	detectie niet correct werkt.</para>

      <para>Het geheugen op de videokaart bepaalt de resolutie en
	kleurdiepte waarmee het systeem kan werken.  Dit is belangrijk
	omdat de gebruiker zo de grenzen van zijn systeem kent.</para>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>X11 instellen</title>

      <para>Het instellen van X11 bestaat uit meerdere stappen.  De
	eerste stap is het bouwen van een instellingenbestand.  Dit kan
	met:</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>Xorg -configure</userinput></screen>

      <para>In het geval van <application>&xfree86;</application> is
	dat:</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>XFree86 -configure</userinput></screen>

      <para>Dit genereert een kaal X11 instellingbestand in de map
	<filename>/root</filename> met de naam
	<filename>xorg.conf.new</filename>.  Feitelijk wordt bepaald
	waar de map staat door hoe er superuser rechten zijn verkregen.
	<envar>$HOME</envar> is anders bij gebruik van &man.su.1; of
	bij direct aanmelden.  Het X11 programma probeert dan de
	grafische hardware te detecteren en schrijft een
	instellingenbestand dat de juiste stuurprogramma's laadt voor
	de gevonden hardware van het systeem.</para>

      <para>De volgende stap is het testen van de bestaande
	instellingen om te controleren of
	<application>&xorg;</application> met de grafische kaart van
	het doelsysteem kan werken.  Dit kan met:</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>Xorg -config xorg.conf.new</userinput></screen>

      <para>Voor <application>&xfree86;</application>
	gebruikers:</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>XFree86 -xf86config XF86Config.new</userinput></screen>

      <para>Als er een zwart/grijs rooster en een X muis cursor
	verschijnen was de instelling successvol.  Om de test te
	stoppen dient gelijktijdig op <keycombo action="simul">
	  <keycap>Ctrl</keycap><keycap>Alt</keycap>
	  <keycap>Backspace</keycap></keycombo> gedrukt te
	worden.</para>

      <note>
	<para>Als de muis niet werkt, dan moet deze eerst ingesteld
	  worden.  Zie <xref linkend="mouse"> in het &os; installatie
	  hoofdstuk.</para>
      </note>

      <indexterm><primary>X11 optimaliseren</primary></indexterm>

      <para>Nu moet <filename>xorg.conf.new</filename> (of
	<filename>XF86Config.new</filename> als
	<application>&xfree86;</application> wordt gebruikt) worden
	aangepast aan de smaak van de gebruiker.  Hiervoor moet het
	bestand in een teksteditor zoals &man.emacs.1; of &man.ee.1;
	worden geladen.  Eerst moeten de frequenties van de monitor
	toegevoegd worden.  Die zijn meestal weergegeven als
	horizontale en vertikale synchronisatiesnelheid.  Deze waarden
	worden toegevoegd aan <filename>xorg.conf.new</filename> in het
	onderdeel <literal>"Monitor"</literal>:</para>

      <programlisting>Section "Monitor"
        Identifier   "Monitor0"
        VendorName   "Monitor Vendor"
        ModelName    "Monitor Model"
        HorizSync    30-107
        VertRefresh  48-120
EndSection</programlisting>

      <para>In het instellingenbestand kunnen de sleutelwoorden
	<literal>HorizSync</literal> en <literal>VertRefresh</literal>
	missen.  Als ze er niet staan, moeten ze toegevoegd worden met
	de juiste horizontale synchronisatiesnelheid achter het
	<literal>HorizSync</literal> sleutelwoord en de vertikale
	synchronisatiesnelheid achter het
	<literal>VertRefresh</literal> sleutelwoord.  In het
	bovenstaande voorbeeld werden de gegevens van de monitor
	ingevoerd.</para>

      <para>X kan DPMS (Energy Star) eigenschappen gebruiken bij
	monitoren die dit ondersteunen.  &man.xset.1; regelt de
	time-outs en kan de statussen standby, suspend of uit forceren.
	Om DPMS eigenschappen voor een monitor te activeren, moet de
	volgende regel toegevoegd worden aan de monitor sectie:</para>

      <programlisting>
        Option       "DPMS"</programlisting>

      <indexterm>
	<primary><command>xorg.conf</command></primary>
      </indexterm>

      <indexterm>
	<primary><filename>XF86Config</filename></primary>
      </indexterm>

      <para>Als het instellingenbestand
	<filename>xorg.conf.new</filename> (of
	<filename>XF86Config.new</filename>) toch open staat in de
	editor dan kan ook meteen de gewenste standaardresolutie en
	kleurdiepte gekozen worden.  Dit staat in het onderdeel
	<literal>"Screen"</literal>:</para>

      <programlisting>Section "Screen"
        Identifier "Screen0"
        Device     "Card0"
        Monitor    "Monitor0"
        DefaultDepth 24
        SubSection "Display"
                Viewport  0 0
                Depth     24
                Modes     "1024x768"
        EndSubSection
EndSection</programlisting>

      <para>Het sleutelwoord <literal>DefaultDepth</literal> beschrijft
	de kleurdiepte die standaard wordt gebruikt.  Met de
	commandoregeloptie <option>-depth</option> van &man.Xorg.1; (of
	&man.XFree86.1;) kan dit overschreven worden.  Het sleutelwoord
	<literal>Modes</literal> beschrijft de resolutie waarmee
	gewerkt wordt bij de opgegeven kleurdiepte.  Alleen VESA
	standaarden die door de grafische kaart van het systeem worden
	gedefinieerd worden ondersteund.  In het voorbeeld hierboven is
	de standaardkleurdiepte 24 bits per pixel.  Bij deze
	kleurdiepte is de toegestane resolutie 1024 bij 768
	pixels.</para>

      <note>
	<para>Bij het oplossen van problemen zijn de logboekbestanden
	  van X11 vaak een goede hulp.  Ze bevatten informatie voor
	  ieder apparaat waar de X11 server verbinding mee maakt.
	  Namen van <application>&xorg;</application> logboekbestanden
	  hebben de vorm <filename>/var/log/Xorg.0.log</filename>
	  (namen van <application>&xfree86;</application>
	  logboekbestanden hebben de vorm
	  <filename>XFree86.0.log</filename>).  De precieze naam van
	  een logboekbestand van vari&euml;ren van
	  <filename>Xorg.0.log</filename> tot
	  <filename>Xorg.8.log</filename> enzovoort.</para>
      </note>

      <para>Als alles is ingesteld, moet het instellingenbestand op een
	plaats gezet worden waar &man.Xorg.1; (of &man.XFree86.1;) het
	kan vinden.  Dit is meestal
	<filename>/etc/X11/xorg.conf</filename> of
	<filename>/usr/X11R6/etc/X11/xorg.conf</filename> (voor
	<application>&xfree86;</application> heet het
	<filename>/etc/X11/XF86Config</filename> of
	<filename>/usr/X11R6/etc/X11/XF86Config</filename>):</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>cp xorg.conf.new /etc/X11/xorg.conf</userinput></screen>

      <para>Voor <application>&xfree86;</application>:</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>cp XF86Config.new /etc/X11/XF86Config</userinput></screen>

      <para>Het instellen van X11 is nu gereed.  Om
	<application>&xfree86;&nbsp;4.X</application> te kunnen starten
	met &man.startx.1; dient de <filename
	  role="package">x11/wrapper</filename> port ge&iuml;nstalleert
	te worden.  <application>&xorg;</application> heeft wrappercode
	en heeft geen extra wrapper nodig.  De X11 server kan ook
	gestart worden met &man.xdm.1;.</para>

      <note>
	<para>Er zit ook een grafisch instellingenprogramma bij de
	  X11 distributie: &man.xorgcfg.1; (man.xf86cfg.1; voor
	  <application>&xfree86;</application>).  Hiermee kunnen de
	  instellingen en stuurprogramma's interactief gekozen worden.
	  Dit kan ook op het console gebruikt worden:
	  <command>xorgcfg&nbsp;-textmode</command>.  Meer details zijn
	  te vinden in &man.xorgcfg.1; en &man.xf86cfg.1;.</para>

	<para>Er is ook nog het hulpprogramma &man.xorgconfig.1;
	  (&man.xf86config.1; voor
	  <application>&xfree86;</application>).  Dit programma is
	  op het console te gebruiken en is veel minder
	  gebruikersvriendelijk, maar het zou wel kunnen werken in
	  gevallen waarin andere hulpprogramma's dat niet doen.</para>
      </note>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>Bijzondere instellingen</title>

      <sect3>
	<title>Instellen met de &intel; i810 graphische
	  chipset</title>

	<indexterm><primary>Intel i810 grafische
	  chipset</primary></indexterm>

	<para>Instellen met &intel; i810 integrated chipsets vereist de
	  <devicename>agpgart</devicename> AGP programmeringsinterface
	  voor X11 om de kaart aan te sturen.  Het &man.agp.4;
	  stuurprogramma zit in de <filename>GENERIC</filename> kernel
	  sinds 4.8-RELEASE en 5.0-RELEASE.  Bij eerdere versies dient
	  het volgende toegevoegd te worden aan het bestand met
	  kernelinstellingen:</para>

	<programlisting>device agp</programlisting>

	<para>Hierna dient een nieuwe kernel gebouwd te worden.  In
	  plaats hiervan, kan de kernelmodule
	  <filename>agp.ko</filename> automatisch geladen worden met
	  &man.loader.8; tijdens het opstarten.  Hiervoor moet het
	  volgende in <filename>/boot/loader.conf</filename>
	  staan:</para>

	<programlisting>agp_load="YES"</programlisting>

	<para>Als gebruik wordt gemaakt van &os;&nbsp;4.X of recenter,
	  dan moet een apparaatnode gemaakt worden voor de
	  programmainterface.  Om deze AGP apparaatnode te maken, dient
	  &man.MAKEDEV.8; gestart te worden in de map
	  <filename>/dev</filename>:</para>

	<screen>&prompt.root; <userinput>cd /dev</userinput>
&prompt.root; <userinput>sh MAKEDEV agpgart</userinput></screen>

	<note>
	  <para>&os;&nbsp;5.X of later gebruikt &man.devfs.5; om
	    apparaatnodes transparant te verwerken, dan is de
	    stap met &man.MAKEDEV.8; niet meer nodig.</para>
	</note>

	<para>Hierdoor wordt het instellen van de hardware net
	  als ieder andere grafische kaart.  Bij systemen die zonder
	  &man.agp.4; stuurprogramma gecompileerd zijn slaagt het laden
	  van module met &man.kldload.8; niet.  Het stuurprogramma moet
	  in de kernel geladen zijn tijdens het opstarten door te
	  compileren of door <filename>/boot/loader.conf</filename> te
	  gebruiken.</para>

	<para>Als <application>&xfree86;&nbsp;4.1.0</application> (of
	  later) gebruikt wordt en er verschijnen berichten over
	  <quote>unresolved symbols</quote> zoals
	  <literal>fbPictureInit</literal>, dan kan het toevoegen van
	  de regel aan het
	  <application>&xfree86;</application> instellingenbestand na
	  <literal>Driver "i810"</literal> de oplossing zijn:</para>

	<programlisting>Option "NoDDC"</programlisting>
      </sect3>
    </sect2>
  </sect1>

  <sect1 id="x-fonts">
    <sect1info>
      <authorgroup>
	<author>
	  <firstname>Murray</firstname>
	  <surname>Stokely</surname>
	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
	</author>
      </authorgroup>
    </sect1info>

    <title>Lettertypen gebruiken in X11</title>

    <sect2 id="type1">
      <title>Type1 lettertypen</title>

      <para>De standaard lettertypen van X11 zijn allerminst ideaal
	voor het typische bureaubladprogramma.  Grote
	presentatielettertypen zien er hoekig en onprofessioneel uit en
	kleine lettertypen in <application>&netscape;</application>
	zijn bijna onleesbaar.  Er zijn diverse gratis, kwalitatief
	goede Type1 (&postscript;) lettertypen die meteen gebruikt
	kunnen worden met X11.  De URW lettertypecollectie (<filename
	  role="package">x11-fonts/urwfonts</filename>) heeft
	bijvoorbeeld hoge kwaliteit versies van standaard Type1
	lettertypen (<trademark
	  class="registered">Times Roman</trademark>, <trademark
	  class="registered">Helvetica</trademark>, <trademark
	  class="registered">Palatino</trademark> en anderen).  De
	Freefonts collectie (<filename
	  role="package">x11-fonts/freefonts</filename>) heeft nog meer
	lettertypen, maar de meesten ervan zijn bedoeld om in grafische
	software als <application>Gimp</application> gebruikt te worden
	en zijn niet compleet genoeg om als schermlettertypen te
	gebruiken.  Daarbij kan X11 zonder veel moeite ingesteld worden
	worden om &truetype; lettertypen te gebruiken.  Meer informatie
	staat in &man.X.7; of de paragraaf over <link
	  linkend="truetype">&truetype; Lettertypen</link>.</para>

      <para>Om de bovenstaande Type1 lettertypecollectie van de
	Portscollectie te installeren:</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11-fonts/urwfonts</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>

      <para>Dat geldt ook voor de freefont en andere collecties.  Om de
	X server te vertellen dat deze lettertypen bestaan, dient de
	volgende regel toegevoegd te worden in
	<filename>XF86Config</filename> (in <filename>/etc/</filename>
	voor <application>&xfree86;</application> versie 3 of in
	<filename>/etc/X11/</filename> voor versie 4):</para>

      <programlisting>FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/URW/"</programlisting>

      <para>Ook kan op de commando regel in de X sessie het volgende
	gestart worden:</para>

      <screen>&prompt.user; <userinput>xset fp+ /usr/X11R6/lib/X11/fonts/URW</userinput>
&prompt.user; <userinput>xset fp rehash</userinput></screen>

      <para>Dit werkt wel, maar zodra de X sessie wordt afgesloten is
	het weer verdwenen tenzij het is toegevoegd aan het
	opstartbestand (<filename>~/.xinitrc</filename> voor een
	normale <command>startx</command> sessie of
	<filename>~/.xsession</filename> als er wordt aangemeld met een
	grafische aanmeldmanager als <application>XDM</application>).
	Een derde manier is het gebruik van het nieuwe bestand
	<filename>/usr/X11R6/etc/fonts/local.conf</filename>: zie
	hiervoor de paragraaf over over <link
	  linkend="antialias">Anti-aliasing</link>.</para>
    </sect2>

    <sect2 id="truetype">
      <title>&truetype; lettertypen</title>

      <indexterm><primary>TrueType lettertypen</primary></indexterm>

      <indexterm>
	<primary>lettertypen</primary>

	<secondary>TrueType</secondary>
      </indexterm>

      <para><application>&xfree86;&nbsp;4.X</application> en
	<application>&xorg;</application> hebben ingebouwde
	ondersteuning voor het renderen van &truetype; lettertypen.  Er
	zijn twee verschillende modules die deze functionaliteit
	activeren.  In dit voorbeeld wordt de freetype module gebruikt
	omdat deze beter werkt met de andere lettertypen die back-ends
	renderen.  Om de freetype module te activeren dient de volgende
	regel toegevoegd te worden aan het onderdeel
	<literal>"Module"</literal> van
	<filename>/etc/X11/xorg.conf</filename> of
	<filename>/etc/X11/XF86Config</filename>.</para>

      <programlisting>Load  "freetype"</programlisting>

      <para>Voor <application>&xfree86;&nbsp;3.3.X</application> is een
	aparte &truetype; lettertypeserver nodig.  Meestal wordt
	<application>Xfstt</application> gebruikt.  Om
	<application>Xfstt</application> te installeren hoeft alleen
	de port <filename role="package">x11-servers/Xfstt</filename>
	ge&iuml;nstalleerd te worden.</para>

      <para>Hierna dient een map voor de &truetype; lettertypen gemaakt
	te worden (bijvoorbeeld
	<filename>/usr/X11R6/lib/X11/fonts/TrueType</filename>) en alle
	&truetype; lettertypen moeten naar deze map gekopieerd worden.
	&truetype; lettertypen kunnen niet direct van een &macintosh;
	gehaald worden.  Ze moeten in een &unix;/&ms-dos;/&windows;
	formaat zijn voor X11.  Zodra de bestanden naar deze map zijn
	gekopieerd, kan <application>ttmkfdir</application> gestart
	worden om een <filename>fonts.dir</filename> bestand te maken
	zodat de X lettertyperenderer weet waar deze nieuwe bestanden
	zijn ge&iuml;nstalleerd.  <command>ttmkfdir</command> zit in de
	&os; Portscollectie als <filename
	  role="package">x11-fonts/ttmkfdir</filename>.</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/X11R6/lib/X11/fonts/TrueType</userinput>
&prompt.root; <userinput>ttmkfdir &gt; fonts.dir</userinput></screen>

      <para>Nu moet de &truetype; map toe aan het lettertypepad
	toegevoegd worden.  Dit gebeurt op dezelde wijze als boven is
	beschreven voor <link linkend="type1">Type1</link>
	lettertypen:</para>

      <screen>&prompt.user; <userinput>xset fp+ /usr/X11R6/lib/X11/fonts/TrueType</userinput>
&prompt.user; <userinput>xset fp rehash</userinput></screen>

      <para>of door een <literal>FontPath</literal> regel toe te voegen
	aan <filename>xorg.conf</filename> (of
	<filename>XF86Config</filename>).</para>

      <para>Dat is alles.  Nu herkennen
	<application>&netscape;</application>,
	<application>Gimp</application>,
	<application>&staroffice;</application> en alle andere X
	applicaties de ge&iuml;nstalleerde &truetype; lettertypen.
	Extreem kleine lettertypen (zoals hoge resolutie tekst op een
	webpagina) en extreme grote lettertypen (in
	<application>&staroffice;</application>) zien er nu veel beter
	uit.</para>
    </sect2>

    <sect2 id="antialias">
      <sect2info>
	<authorgroup>
	  <author>
	    <firstname>Joe Marcus</firstname>
	    <surname>Clarke</surname>
	    <contrib>Bijgewerkt door </contrib>
	  </author>
	</authorgroup>
      </sect2info>

      <title>Anti-alias lettertypen</title>

      <indexterm><primary>anti-alias lettertypen</primary></indexterm>

      <indexterm>
	<primary>lettertypen</primary>

	<secondary>anti-alias</secondary>
      </indexterm>

      <para>Anti-aliasing wordt door X11 sinds ondersteund sinds
	<application>&xfree86;</application> versie&nbsp;4.0.2.  Maar
	instellingen voor lettertypen waren bewerkelijk voordat
	<application>&xfree86;</application> 4.3.0 ge&iuml;ntroduceerd
	werd.  Vanaf <application>&xfree86;</application>&nbsp;4.3.0
	zijn alle lettertypen die X11 in de mappen
	<filename>/usr/X11R6/lib/X11/fonts/</filename> en
	<filename>~/.fonts/</filename> aantreft automatisch beschikbaar
	voor anti-aliasing in applicaties die Xft ondersteunen.  Niet
	alle applicaties ondersteunen Xft.  Voorbeelden van applicaties
	met Xft ondersteuning zijn Qt&nbsp;2.3 en hoger (de
	hulpprogramma's voor het <application>KDE</application>
	bureaublad), GTK+&nbsp;2.0 en hoger (de hulpprogramma's voor
	het <application>GNOME</application> bureaublad) en
	<application>Mozilla</application>&nbsp;1.2 en hoger.</para>

      <para>Om te kunnen regelen welke lettertypen gebruik maken van
	anti-alias of om de eigenschappen van anti-aliasing in te
	stellen kan
	<filename>/usr/X11R6/etc/fonts/local.conf</filename> gemaakt
	of gewijzigd worden.  In dit bestand kunnen speciale
	eigenschappen van het Xft lettertypesysteem aangepast worden.
	Deze paragraaf beschijft wat eenvoudige mogelijkheden.
	Meer details staan in &man.fonts-conf.5;.</para>

      <indexterm><primary>XML</primary></indexterm>

      <para>Dit bestand moet in het XML formaat opgemaakt worden.
	Hoofdletters en kleine letters worden onderscheiden en alle
	tags moeten netjes worden afgesloten.  Het bestand begint met
	de gewone XML header gevolgd door een DOCTYPE definitie en
	daarna de <literal>&lt;fontconfig&gt;</literal> tag:</para>

      <programlisting>&lt;?xml version="1.0"?&gt;
&lt;!DOCTYPE fontconfig SYSTEM "fonts.dtd"&gt;
&lt;fontconfig&gt;</programlisting>

      <para>Zoals al eerder is vermeld zijn alle lettertypen in
	<filename>/usr/X11R6/lib/X11/fonts/</filename> en in
	<filename>~/.fonts/</filename> al geschikt gemaakt voor
	Xft applicaties.  Als naast deze twee mappen nog een andere
	lettertypen moeten kunnen bevatten, dan dient een soortgelijke
	regel als de onderstaande aan
	<filename>/usr/X11R6/etc/fonts/local.conf</filename> toegevoegd
	te worden:</para>

      <programlisting>&lt;dir&gt;/path/to/my/fonts&lt;/dir&gt;</programlisting>

      <para>Na het toevoegen van nieuwe lettertypen en zeker nieuwe
	lettertypemappen dienen de lettertypecaches opnieuw opgebouwd
	worden met:</para>

      <screen>&prompt.root; <userinput>fc-cache -f</userinput></screen>

      <para>Anti-aliasing maakt randen een beetje wazig wat kleine
	teksten beter leesbaar maakt en voorkomt
	<quote>trapvorming</quote> van grote letters.  Maar het kan
	oogkramp veroorzaken als het op normale tekst wordt toegepast.
	Om lettertypen kleiner dan 14 punten uit te sluiten van
	anti-aliasing moeten de volgende regels toegevoegd
	worden:</para>

      <programlisting>&lt;match target="font"&gt;
    &lt;test name="size" compare="less"&gt;
        &lt;double&gt;14&lt;/double&gt;
    &lt;/test&gt;
    &lt;edit name="antialias" mode="assign"&gt;
        &lt;bool&gt;false&lt;/bool&gt;
    &lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;
&lt;match target="font"&gt;
    &lt;test name="pixelsize" compare="less" qual="any"&gt;
        &lt;double&gt;14&lt;/double&gt;
    &lt;/test&gt;
    &lt;edit mode="assign" name="antialias"&gt;
        &lt;bool&gt;false&lt;/bool&gt;
    &lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;</programlisting>

      <indexterm>
	<primary>lettertypen</primary>

	<secondary>spacing</secondary>
      </indexterm>

      <para>Spati&euml;ring voor sommige enkel gespatieerde lettertypen
	kan ook ongepast zijn bij anti-aliasing.  Dit lijkt vooral een
	probleem te zijn bij <application>KDE</application>.  Een
	mogelijke oplossing hiervoor is het vergroten van de
	spati&euml;ring van die lettertypen naar 100:</para>

      <programlisting>&lt;match target="pattern" name="family"&gt;
   &lt;test qual="any" name="family"&gt;
       &lt;string&gt;fixed&lt;/string&gt;
   &lt;/test&gt;
   &lt;edit name="family" mode="assign"&gt;
       &lt;string&gt;mono&lt;/string&gt;
   &lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;
&lt;match target="pattern" name="family"&gt;
    &lt;test qual="any" name="family"&gt;
        &lt;string&gt;console&lt;/string&gt;
    &lt;/test&gt;
    &lt;edit name="family" mode="assign"&gt;
        &lt;string&gt;mono&lt;/string&gt;
    &lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;</programlisting>

      <para>Het bovenstaande hernoemt de standaardnamen van lettertypen
	naar <literal>"mono"</literal>).  Voeg daarna het volgende
	toe:</para>

      <programlisting>&lt;match target="pattern" name="family"&gt;
    &lt;test qual="any" name="family"&gt;
        &lt;string&gt;mono&lt;/string&gt;
    &lt;/test&gt;
    &lt;edit name="spacing" mode="assign"&gt;
        &lt;int&gt;100&lt;/int&gt;
    &lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;</programlisting>

      <para>Bepaalde lettertypen, zoals Helvetica, kunnen problemen
	hebben met anti-aliasing.  Dit uit zich meestal in een
	lettertype dat vertikaal door midden lijkt gesneden.  Op zijn
	ergst kan het applicaties zoals
	<application>Mozilla</application> laten crashen.  Om dit te
	voorkomen kan overwogen worden om ook de volgende regels toe
	te voegen aan <filename>local.conf</filename>:</para>

      <programlisting>&lt;match target="pattern" name="family"&gt;
    &lt;test qual="any" name="family"&gt;
        &lt;string&gt;Helvetica&lt;/string&gt;
    &lt;/test&gt;
    &lt;edit name="family" mode="assign"&gt;
        &lt;string&gt;sans-serif&lt;/string&gt;
    &lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;</programlisting>

      <para>Als de wijzigingen in <filename>local.conf</filename> zijn
	gemaakt dient niet vergeten te worden het bestand te eindigen
	met de tag <literal>&lt;/fontconfig&gt;</literal> tag.  Als dit
	niet gedaan wordt, dan worden de wijzigingen niet
	gezien.</para>

      <para>De standaard lettertypeset die geleverd wordt bij X11 is
	niet erg geschikt als het aankomt op anti-aliasing.  Een veel
	betere set standaardlettertypen is de <filename
	  role="package">x11-fonts/bitstream-vera</filename> port.
	Deze port maakt
	<filename>/usr/X11R6/etc/fonts/local.conf</filename> aan als
	het nog niet bestaat.  Als het al wel bestaat maakt de port
	<filename>/usr/X11R6/etc/fonts/local.conf-vera</filename> aan.
	De inhoud van dit bestand dient in
	<filename>/usr/X11R6/etc/fonts/local.conf</filename> geplaatst
	te worden en dan vervangen de Bitstream lettertypen automatisch
	de standaard X11 Serif, Sans Serif en Monospaced
	lettertypen.</para>

      <para>Als laatste kunnen gebruikers hun eigen instellingen aan
	een persoonlijk <filename>.fonts.conf</filename> bestand
	toevoegen.  Om dit te doen moet iedere gebruiker het bestand
	<filename>~/.fonts.conf</filename> maken.  Ook dit bestand moet
	in het XML formaat zijn.</para>

      <indexterm><primary>LCD screen</primary></indexterm>

      <indexterm>
	<primary>lettertypen</primary>

	<secondary>LCD screen</secondary>
      </indexterm>

      <para>Nog een laatste punt: bij een LCD scherm kan sub-pixel
	sampling prettig zijn.  Eigenlijk zorgt dit er voor dat de
	(horizontaal gesplitste) rode, groene en blauwe componenten
	gewijzigd worden om de horizontale resolutie te verbeteren.
	Het resultaat is geweldig.  Voeg hiervoor de volgende regels
	ergens aan <filename>local.conf</filename> toe:</para>

      <programlisting>&lt;match target="font"&gt;
    &lt;test qual="all" name="rgba"&gt;
        &lt;const&gt;unknown&lt;/const&gt;
    &lt;/test&gt;
    &lt;edit name="rgba" mode="assign"&gt;
        &lt;const&gt;rgb&lt;/const&gt;
    &lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;</programlisting>

      <note>
	<para>Afhankelijk van het soort beeldscherm kan
	  <literal>rgb</literal> veranderd moeten worden in
	  <literal>bgr</literal>, <literal>vrgb</literal> of
	  <literal>vbgr</literal>.  Experimenteren levert de beste
	  instelling op.</para>
      </note>

      <indexterm>
	<primary>Mozilla</primary>

	<secondary>anti-aliasing lettertypen uitschakelen</secondary>
      </indexterm>

      <para>Anti-aliasing moet werken zodra de X server opnieuw gestart
	is.  Programma's dienen echter wel te weten hoe ze er mee
	moeten werken.  Op dit moment geldt dat voor de Qt toolkit en
	de hele <application>KDE</application> omgeving kan met
	anti-alias omgaan (zie <xref linkend="x11-wm-kde-antialias">
	over <application>KDE</application>).  GTK+ en
	<application>GNOME</application> anti-aliasing gebruiken via de
	<quote>Font</quote> capplet (zie <xref
	  linkend="x11-wm-gnome-antialias">).
	<application>Mozilla</application>&nbsp;1.2 en hoger gebruiken
	automatisch anti-aliasing.  Om dit uit te zetten moet
	<application>Mozilla</application> opnieuw gebouwd worden met
	de optie <makevar>-DWITHOUT_XFT</makevar>.</para>
    </sect2>
  </sect1>

  <sect1 id="x-xdm">
    <sect1info>
      <authorgroup>
	<author>
	  <firstname>Seth</firstname>
	  <surname>Kingsley</surname>
	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
	</author>
      </authorgroup>
    </sect1info>

    <title>De X beeldschermmanager</title>

    <sect2>
      <title>Overzicht</title>

      <indexterm><primary>X beeldschermmanager</primary></indexterm>

      <para>De X beeldschermmanager (<application>XDM</application>) is
	een optioneel onderdeel van het X Window systeem dat gebruikt
	wordt voor beheer van aanmeldsessies.  Dit is vaak erg handig
	bij bijvoorbeeld <quote>X Terminals</quote>, desktops en grote
	netwerk beeldschermservers.  Omdat het X Window systeem
	netwerk- en protocolonafhankelijk is, zijn er veel
	mogelijkheden om X clients en servers op verschillende machines
	in een netwerk te verbinden.  <application>XDM</application>
	levert een grafische interface waarmee er gekozen kan worden
	welke beeldschermserver gebruikt moet worden en handelt
	authorisatie informatie (gebruikersnaam en wachtwoord)
	af.</para>

      <para><application>XDM</application> levert de gebruiker dezelfde
	funtionaliteit levert als &man.getty.8; (zie
	<xref linkend="term-config">).  Dus het regelt de
	systeemaanmeldingen voor de schermen waaraan verbonden moet
	worden en start dan een sessie manager namens de gebruiker
	(meestal een X window manager).  <application>XDM</application>
	wacht dan tot het programma stopt en geeft aan dat de gebruiker
	klaar is en afgemeld kan worden.  Hierna kan
	<application>XDM</application> het aanmeldscherm weer tonen
	zodat de volgende gebruiker kan aanmelden.</para>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>XDM gebruiken</title>

      <para>De <application>XDM</application> daemon staat in
	<filename>/usr/X11R6/bin/xdm</filename>.  Dit programma
	kan als <username>root</username> altijd gestart worden en
	regelt dan het X weergavegedeelte van de lokale machine.  Als
	<application>XDM</application> iedere keer bij het opstarten
	moet starten is het handig om een regel toe te voegen aan
	<filename>/etc/ttys</filename>.  Meer informatie over het
	gebruik van dit bestand staat in <xref linkend="term-etcttys">.
	In de standaardversie van <filename>/etc/ttys</filename> staat
	een regel om de applicatie deamon
	<application>XDM</application> op een virtuele terminal te
	draaien:</para>

      <screen>ttyv8   "/usr/X11R6/bin/xdm -nodaemon"  xterm   off secure</screen>

      <para>Standaard staat deze regel uit.  Om hem aan te zetten moet
	veld 5 van <literal>off</literal> naar <literal>on</literal>
	gewijzigd worden en moet met &man.init.8; herstart worden met
	gebruikmaking van de aanwijzingen in <xref linkend="term-hup">.
	Het eerste veld, de naam van de terminal die het programma
	aanstuurt, is <literal>ttyv8</literal>.  Dit houdt in dat
	<application>XDM</application> op de negende virtuele terminal
	begint te draaien.</para>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>XDM instellen</title>

      <para>De map met instellingen voor <application>XDM</application>
	is <filename>/usr/X11R6/lib/X11/xdm</filename>.  In deze map
	staan diverse bestanden die gebruikt kunnen worden om het
	gedrag en uiterlijk van <application>XDM</application> te
	veranderen.  Meestal zijn dit de volgende bestanden:</para>

      <informaltable frame="none" pgwide="1">
	<tgroup cols="2">
	  <thead>
	    <row>
	      <entry>Bestand</entry>

	      <entry>Omschrijving</entry>
	    </row>
	  </thead>

	  <tbody>
	    <row>
	      <entry><filename>Xaccess</filename></entry>

	      <entry>Regels voor client authorisatie.</entry>
	    </row>

	    <row>
	      <entry><filename>Xresources</filename></entry>

	      <entry>Standaard waarden voor X bronnen.</entry>
	    </row>

	    <row>
	      <entry><filename>Xservers</filename></entry>

	      <entry>Lijst met op afstand en lokaal te beheren schermen.</entry>
	    </row>

	    <row>
	      <entry><filename>Xsession</filename></entry>

	      <entry>Standaard sessie script voor logins.</entry>
	    </row>

	    <row>
	      <entry><filename>Xsetup_</filename>*</entry>

	      <entry>Script die applicaties start voordat de login
		interface start.</entry>
	    </row>

	    <row>
	      <entry><filename>xdm-config</filename></entry>

	      <entry>Algehele instellingen voor alle schermen op
		deze machine.</entry>
	    </row>

	    <row>
	      <entry><filename>xdm-errors</filename></entry>

	      <entry>Errors die gegenereerd zijn door het server programma.</entry>
	    </row>

	    <row>
	      <entry><filename>xdm-pid</filename></entry>

	      <entry>Het proces ID van de draaiende <application>XDM</application>.</entry>
	    </row>
	  </tbody>
	</tgroup>
      </informaltable>

      <para>Tevens staan in deze map een aantal scripts en programma's
	om het bureaublad in te stellen als
	<application>XDM</application> draait.  Het doel van elk van
	deze bestanden wordt kort omschreven.  De juiste syntaxis en
	het gebruik van deze bestanden staat in &man.xdm.1;.</para>

      <para>De standaardinstelling regelt een eenvoudig rechthoekig
	aanmeldvenster met bovenin de hostnaam van de machine in een
	groot lettertype met een <quote>Login:</quote> en
	<quote>Password:</quote> prompt eronder.  Dit is een goed
	beginpunt om het uiterlijk en werking van het
	<application>XDM</application> venster te veranderen.</para>

      <sect3>
	<title>Xaccess</title>

	<para>Om een verbinding te maken met
	  <application>XDM</application> gestuurde schermen wordt het
	  protocol X Display Manager Connection Protocol (XDMCP)
	  gebruikt.  Het bestand is een set regels die XDMCP
	  verbindingen met andere machines bestuurt.  Standaard mag
	  iedere client een verbinding maken.  Zolang
	  <filename>xdm-config</filename> niet is aangepast om
	  verbindingen te accepteren is dat geen probleem.</para>
      </sect3>

      <sect3>
	<title>Xresources</title>

	<para>Dit is een bestand met standaarden voor de schermkiezer
	  en de aanmeldschermen.  Hier kan het uiterlijk van het
	  aanmeldprogramma gewijzigd worden.  De indeling is hetzelfde
	  als bij het app-defaults bestand en is beschreven in de X11
	  documentatie.</para>
      </sect3>

      <sect3>
	<title>Xservers</title>

	<para>Dit is een lijst met netwerkschermen waaruit gekozen kan
	  worden.</para>
      </sect3>

      <sect3>
	<title>Xsession</title>

	<para>Dit is het standaard sessiescript voor
	  <application>XDM</application> dat start nadat de gebruiker
	  is aangemeld.  Normaal heeft iedere gebruiker een eigen
	  sessiescript in <filename>~/.xsession</filename> dat dit
	  script overheerst.</para>
      </sect3>

      <sect3>
	<title>Xsetup_*</title>

	<para>Deze starten automatisch voordat de kiezers of
	  aanmeldschermen getoond worden.  Er is een script voor ieder
	  gebruikt scherm met de naam <filename>Xsetup_</filename>
	  gevolgd door het lokale schermnummer (bijvoorbeeld
	  <filename>Xsetup_0</filename>).  Normaal draaien deze scripts
	  &eacute;&eacute; of twee programma's in de achtergrond zoals
	  <command>xconsole</command>.</para>
      </sect3>

      <sect3>
	<title>xdm-config</title>

	<para>Dit bevat de instellingen die toegepast worden op ieder
	  scherm die deze installatie aanstuurt.  De indeling is
	  hetzelfde als van app-defaults.</para>
      </sect3>

      <sect3>
	<title>xdm-errors</title>

	<para>Hierin staan de meldingen die de X servers geven als
	  <application>XDM</application> ze probeert te starten.  Als
	  een scherm dat gestart is door <application>XDM</application>
	  om onduidelijke reden hangt, is dit een goede plaats om te
	  zoeken naar foutmeldingen.  Deze meldingen worden ook per
	  sessie naar het <filename>~/.xsession-errors</filename> van
	  de gebruiker gestuurd.</para>
      </sect3>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>Een netwerk beeldschermserver gebruiken</title>

      <para>Om gebruikers een verbinding te laten maken met een X
	server moeten de toegangsregels gewijzigd worden en de
	connectielistener moet aangezet worden.  Deze hebben standaard
	wat terughoudende waarden.  Om <application>XDM</application>
	te laten luisteren naar verbindingen moet als eerste een regel
	uitgecommentarieerd worden in
	<filename>xdm-config</filename>:</para>

      <screen>! SECURITY: do not listen for XDMCP or Chooser requests
! Comment out this line if you want to manage X terminals with XDM
DisplayManager.requestPort:     0</screen>

      <para>Hierna moet <application>XDM</application> herstart worden.
	Afwijkend in dit bestand is dat commentaar in app-defaults
	bestanden begint met het karakter <quote>!</quote> en niet met
	het karakter <quote>#</quote>.  Het kan wenselijk zijn om de
	toegangcontrole aan te scherpen.  Hiervoor staan
	voorbeeldregels in <filename>Xaccess</filename> en
	&man.xdm.1;.</para>
    </sect2>

    <sect2>
      <title>Alternatieven voor XDM</title>

      <para>Er bestaan diverse alternatieven voor
	<application>XDM</application> programma.
	<application>kdm</application> (wordt geleverd bij
	<application>KDE</application>) wordt later in dit hoofstuk
	behandeld.  De <application>kdm</application>
	beeldschermmanager biedt vele grafische verbeteringen en
	cosmetische franje en de mogelijkheid om de gebruiker de kans
	te geven een window manager te laten kiezen bij het
	aanmelden.</para>
    </sect2>
  </sect1>

  <sect1 id="x11-wm">
    <sect1info>
      <authorgroup>
	<author>
	  <firstname>Valentino</firstname>
	  <surname>Vaschetto</surname>
	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
	</author>
      </authorgroup>
    </sect1info>

    <title>Bureaubladomgevingen</title>

    <para>Deze sectie beschrijft de verschillende
      bureaubladomgevingen voor X op &os;.  Een
      <quote>bureaubladomgeving</quote> kan van alles inhouden: van
      een simpele window manager tot een complete suite van
      bureaubladapplicaties zoals <application>KDE</application> of
      <application>GNOME</application>.</para>

    <sect2 id="x11-wm-gnome">
      <title>GNOME</title>

      <sect3 id="x11-wm-gnome-about">
	<title>Over GNOME</title>

	<indexterm><primary>GNOME</primary></indexterm>

	<para><application>GNOME</application> is een
	  gebruikersvriendelijke bureaubladomgeving die de gebruiker de
	  mogelijkheid geeft om gemakkelijk de computer te gebruiken en
	  in te stellen.  <application>GNOME</application> heeft een
	  paneel (voor het starten en tonen van statusinformatie van
	  applicaties), een bureaublad (waar data en applicaties
	  geplaatst kunnen worden), een set standaard
	  bureaubladapplicaties en een regels die het makkelijker maakt
	  voor applicaties om eenduidig met elkaar samen te werken.
	  Gebruikers van andere besturingssystemen of omgevingen voelen
	  zich meestal meteen thuis bij het gebruik van de krachtige
	  grafisch gestuurde omgeving die
	  <application>GNOME</application> biedt.  Meer informatie over
	  <application>GNOME</application> op &os; staat op de <ulink
	    url="http://www.FreeBSD.org/gnome">&os; GNOME
	    Project</ulink> website.</para>
      </sect3>

      <sect3 id="x11-wm-gnome-install">
	<title>GNOME installeren</title>

	<para>De makkelijkste manier om
	  <application>GNOME</application> te installeren is door
	  middel van het <quote>Desktop Configuration</quote> menu
	  tijdens de &os; installatie zoals beschreven in <xref
	    linkend="default-desktop">.  Het kan ook makkelijk
	  ge&iuml;nstalleerd worden van een package of uit de
	  Portscollectie:</para>

	<para>Om het <application>GNOME</application> package te
	  installeren:</para>

	<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r gnome2</userinput></screen>

	<para>Om <application>GNOME</application> vanuit de
	  Portscollectie te installeren:</para>

	<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/gnome2</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>

	<para>Zodra <application>GNOME</application> ge&iuml;nstalleerd
	  is, moet de X server verteld worden dat in plaats van de
	  standaard window manager <application>GNOME</application>
	  gebruikt moet worden.  Als er al een
	  <filename>.xinitrc</filename> is, dan hoeft alleen de regel
	  die de huidige windows manager start veranderd te worden in
	  een regel die
	  <application>/usr/X11R6/bin/gnome-session</application>
	  start.  Als er niets speciaals met dit instellingenbestand is
	  gedaan:</para>

	<screen>&prompt.user; <userinput>echo "/usr/X11R6/bin/gnome-session" &gt; ~/.xinitrc</userinput></screen>

	<para>Nu kan met <command>startx</command> de
	  <application>GNOME</application> bureaubladomgeving gestart
	  worden.</para>

	<note>
	  <para>Als een beeldschermmanager als
	  <application>XDM</application> gebruikt wordt werkt het
	  bovenstaande niet.  In plaats daarvan moet een uitvoerbaar
	  <filename>.xsession</filename> gemaakt worden met hetzelfde
	  commando erin.  Hiervoor moet het bestand aangepast worden
	  door het bestaande window manager commando te vervangen door
	  <application>/usr/X11R6/bin/gnome-session</application>:</para>
	</note>

	<screen>&prompt.user; <userinput>echo "#!/bin/sh" > ~/.xsession</userinput>
&prompt.user; <userinput>echo "/usr/X11R6/bin/gnome-session" >> ~/.xsession</userinput>
&prompt.user; <userinput>chmod +x ~/.xsession</userinput></screen>

	<para>Het is ook mogelijk de beeldschermanager zo in te stellen
	  dat de window manager gekozen kan worden tijdens het
	  aanmelden.  In de paragraaf <link
	    linkend="x11-wm-kde-details">Meer KDE Details</link> wordt
	  uitgelegd hoe dit gedaan moet worden voor de
	  <application>kdm</application> beeldschermmanager van
	  <application>KDE</application>.</para>
      </sect3>

      <sect3 id="x11-wm-gnome-antialias">
	<title>Anti-alias lettertypen in GNOME</title>

	<indexterm>
	  <primary>GNOME</primary>

	  <secondary>anti-alias lettertypen</secondary>
	</indexterm>

	<para>X11 ondersteunt anti-aliasing via de
	  <quote>RENDER</quote> uitbreiding.  GTK+&nbsp;2.0 en hoger
	  (de toolkit die gebruikt wordt bij
	  <application>GNOME</application>) kunnen dit gebruiken.  Het
	  instellen van anti-aliasing is beschreven in <xref
	    linkend="antialias">.  Dus met up-to-date software is
	  anti-aliasing in de <application>GNOME</application>
	  bureaublagomgeving mogelijk.  In <menuchoice>
	    <guimenu>Applications</guimenu><guisubmenu>Desktop
	    Preferences</guisubmenu><guimenuitem>Font</guimenuitem>
	    </menuchoice> kan gekozen wordne voor <guibutton>Best
	    shapes</guibutton>, <guibutton>Best contrast</guibutton> of
	  <guibutton>Subpixel smoothing (LCDs)</guibutton>.  Bij een
	  GTK+ applicatie die geen onderdeel is van het
	  <application>GNOME</application> bureaublad moet de
	  omgevingsvariabele <varname>GDK_USE_XFT</varname> op
	  <literal>1</literal> gezet worden voordat het programma wordt
	  gestart.</para>
      </sect3>
    </sect2>

    <sect2 id="x11-wm-kde">
      <title>KDE</title>

      <indexterm><primary>KDE</primary></indexterm>

      <sect3 id="x11-wm-kde-about">
	<title>Over KDE</title>

	<para><application>KDE</application> is een bureaubladomgeving
	  die eigentijds is en makkelijk in gebruik.
	  <application>KDE</application> biedt de gebruiker:</para>

	<itemizedlist>
	  <listitem>
	    <para>Een schitterende eigentijdse desktop;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Een desktop die volledig netwerktransparant
	      is;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Een ge&iuml;ntegreerd hulpsysteem dat eenvoudig
	      bruikbare informatie geeft over het gebruik van het
	      <application>KDE</application> bureaublad en de
	      applicaties;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Alle <application>KDE</application> applicaties
	      werken op dezelfde manier en zien er hetzelfde
	      uit;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Gestandaardiseerde menu's en werkbalken,
	      keybindings, kleurschema's, enzovoort;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Internationalisatie:
	      <application>KDE</application> is beschikbaar in meer dan
	      40 talen;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Gecentraliseerde vraag en antwoord gestuurde
	      bureaubladinstelling;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Een grote hoeveelheid bruikbare
	      <application>KDE</application> applicaties;</para>
	  </listitem>
	</itemizedlist>

	<para><application>KDE</application> heeft een office
	  applicatie suite die gebaseerd is op
	  <application>KDE</application>'s
	  <quote>KParts</quote> technologie en bestaat uit een
	  spread-sheet, een presentatieprogramma, een organizer, een
	  nieuwsclient en meer.  <application>KDE</application> heeft
	  ook de webbrowser <application>Konqueror</application> die
	  niet onder doet voor de andere bestaande webbrowsers op
	  &unix; systemen.  Meer informatie over
	  <application>KDE</application> staat op de <ulink
	    url="http://www.kde.org/">KDE website</ulink>.  Voor &os;
	  specifieke informatie en bronnen over
	  <application>KDE</application> is er de <ulink
	    url="http://freebsd.kde.org/">&os;-KDE team</ulink>
	  website.</para>
      </sect3>

      <sect3 id="x11-wm-kde-install">
	<title>KDE installeren</title>

	<para>Net als bij <application>GNOME</application> of iedere
	  andere bureaubladomgeving is de makkelijkste manier om
	  <application>KDE</application> te installeren door middel van
	  het <quote>Desktop Configuration</quote> menu in het &os;
	  installatie proces.  Dat wordt beschreven in <xref
	    linkend="default-desktop">.  Ook nu geldt weer dat de
	  software eenvoudig ge&iuml;nstalleerd met een package of uit
	  de Portscollectie:</para>

	<para>Om <application>KDE</application> van een package te
	  installeren:</para>

	<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r kde</userinput></screen>

	<para>&man.pkg.add.1; haalt automatisch de laatste versie van
	  de applicatie op.</para>

	<para>Om <application>KDE</application> vanuit de
	  Portscollectie te bouwen en te installeren:</para>

	<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/kde3</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>

	<para>Nadat <application>KDE</application> ge&iuml;nstalleerd
	  is, moet de X server verteld worden dat d&eacute;ze
	  applicatie gestart moet worden in plaats van de standaard
	  window manager.  Hiervoor kan <filename>.xinitrc</filename>
	  aangepast worden:</para>

	<screen>&prompt.user; <userinput>echo "exec startkde" &gt; ~/.xinitrc</userinput></screen>

	<para>Als het X Window System wordt gestart met
	  <command>startx</command> is <application>KDE</application>
	  het bureaublad.</para>

	<para>Als er een beeldschermmanager als
	  <application>XDM</application> gebruikt wordt, is de
	  instelling anders.  Dan moet <filename>.xsession</filename>
	  gewijzigd worden.  Instructies voor
	  <application>kdm</application> worden later in dit hoofdstuk
	  beschreven.</para>
      </sect3>
    </sect2>

    <sect2 id="x11-wm-kde-details">
      <title>Meer KDE details</title>

      <para>Nadat <application>KDE</application>
	ge&iuml;nstalleerd is op een systeem, kunnen de meeste dingen
	uitgezocht worden via de hulppagina's of door de verschillende
	menu's aan te wijzen en erop te klikken.  &windows; en &mac;
	gebruikers voelen zich meestal helemaal thuis.</para>

      <para>Het beste naslagwerk voor <application>KDE</application>
	is de on-line documentatie.  <application>KDE</application>
	heeft zijn eigen web browser,
	<application>Konqueror</application>, tientallen handige
	applicatie's en uitgebreide documentatie.  De volgende
	paragrafen beschrijven de technische zaken die moeilijk
	proefondervindelijk te achterhalen zijn.</para>

      <sect3 id="x11-wm-kde-kdm">
	<title>De KDE beeldschermmanager</title>

	<indexterm>
	  <primary>KDE</primary>

	  <secondary>beeldschermmanager</secondary>
	</indexterm>

	<para>Een beheerder van een multi-user systeem die een grafisch
	  aanmeldscherm willen hebben voor zijn gebruikers kan hiervoor
	  <link linkend="x-xdm">XDM</link> gebruiken, zoals eerder
	  beschreven.  <application>KDE</application> biedt
	  <application>kdm</application> als alternatief.  Dat is
	  ontworpen met een beter uiterlijk en heeft meer
	  aanmeldopties.  Gebruikers kunnen via een menu kiezen
	  welke bureaubladomgeving (<application>KDE</application>,
	  <application>GNOME</application> of een andere) zij na het
	  aanmelden willen gebruiken.</para>

	<para>Om te beginnen dient het <application>KDE</application>
	  beheerpaneel <command>kcontrol</command> door
	  <username>root</username> uitgevoerd te worden.  Er wordt in
	  het algemeen vanuit gegaan dat het niet veilig is om als
	  <username>root</username> de X omgeving te gebruiken.  In
	  plaats daarvan wordt de window manager als normale gebruiker
	  gestart en in een terminalvenster (zoals
	  <filename>xterm</filename> of
	  <application>KDE</application>'s
	  <filename>konsole</filename>) wordt <username>root</username>
	  met <userinput>su</userinput> aangemeld.  De gebruiker moet
	  hiervoor wel in de groep <groupname>wheel</groupname>
	  in <filename>/etc/group</filename> staan).  In het
	  terminalvenster kan dan <userinput>kcontrol</userinput>
	  ingegeven worden.</para>

	<para>Eerst dient geklikt te worden op het linker icoon
	  <guibutton>System</guibutton>, daarna op <guibutton>Login
	    manager</guibutton>.  Rechts staan nu verschillende opties
	  om in te stellen die de <application>KDE</application>
	  handleiding uitgebreid behandelt.  Klik op
	  <guibutton>sessions</guibutton> aan de rechterzijde.  Klik
	  <guibutton>New type</guibutton> om de verschillende window
	  managers en bureaubladomgevingen toe te voegen.  Dit zijn
	  alleen de labels, hierop staat dan
	  <application>KDE</application> en
	  <application>GNOME</application> in plaats van
	  <application>startkde</application> of
	  <application>gnome-session</application>.  Er dient ook nog
	  een label <literal>failsafe</literal> gemaakt te
	  worden.</para>

	<para>Er wordt aangeraden ook met de andere menu's te spelen.
	  Die zijn hoofdzakeklijk voor cosmetische zaken en spreken
	  voor zich.  Als de instellingen gemaakt zijn kan onderaan op
	  <guibutton>Apply</guibutton> geklikt worden en kan het
	  beheerprogramma verlaten worden.</para>

	<para>Om te zorgen <application>kdm</application> begrijpt
	  wat de labels (<application>KDE</application> en
	  <application>GNOME</application> etc) betekenen, dienen de
	  bestanden die <link linkend="x-xdm">XDM</link> gebruikt
	  gewijzigd te worden.</para>

	<note>
	  <para>In <application>KDE 2.2</application> is dit veranderd:
	    <application>kdm</application> gebruikt nu zijn eigen
	    instellingenbestanden.  In de
	    <application>KDE&nbsp;2.2</application> documentatie staan
	    meer details.</para>
	</note>

	<para>Als <username>root</username>, in een terminal venster,
	  dient <filename>/usr/X11R6/lib/X11/xdm/Xsession</filename>
	  gewijzigd te worden.  In het midden van het bestand is een
	  onderdeel dat er als volgt uitziet:</para>

	<screen>case $# in
1)
        case $1 in
        failsafe)
                exec xterm -geometry 80x24-0-0
                ;;
        esac
esac</screen>

	<para>Er moeten een aantal regels toegevoegd worden aan dit
	  onderdeel.  Aangenomen dat de gebruikte labels
	  <quote>KDE</quote> en  <quote>GNOME</quote> waren, dient
	  dat het volgende de worden:</para>

	<screen>case $# in
1)
        case $1 in
        kde)
                exec /usr/local/bin/startkde
                ;;
        GNOME)
                exec /usr/X11R6/bin/gnome-session
                ;;
        failsafe)
                exec xterm -geometry 80x24-0-0
                ;;
        esac
esac</screen>

	<para>Om bij het aanmelden de <application>KDE</application>
	  bureaubladachtergrond hetzelfde te laten zijn als na het
	  aanmelden, dient de volgende regel toegevoegd worden aan
	  <filename>/usr/X11R6/lib/X11/xdm/Xsetup_0</filename>:</para>

	<screen>/usr/local/bin/krootimage</screen>

	<para>Nu moet <application>kdm</application> voorkomen in
	  <filename>/etc/ttys</filename> en starten bij de volgende
	  herstart.  Om dit te doen kunnen de instructies uit <link
	    linkend="x-xdm">XDM</link> gebruikt worden en kan
	  <command>/usr/X11R6/bin/xdm</command> vervangen worden
	  in <command>/usr/local/bin/kdm</command>.</para>
      </sect3>

      <sect3 id="x11-wm-kde-antialias">
	<title>Anti-alias lettertypen</title>

	<indexterm>
	  <primary>KDE</primary>

	  <secondary>anti-alias lettertypen</secondary>
	</indexterm>

	<para>X11 ondersteunt anti-aliasing door de toevoeging de
	  <quote>RENDER</quote> toevoeging en vanaf
	  Qt&nbsp;versie&nbsp;2.3 ondersteunt Qt (de toolkit die bij
	  <application>KDE</application> zit) deze toevoeging.  Het
	  instellen hiervan is beschreven in <xref linkend="antialias">
	  over anti-aliasing X11 lettertypen.  Dus met up-to-date
	  software is anti-aliasing mogelijk op een
	  <application>KDE</application> bureaublad.  In het
	  <application>KDE</application> menu moet in <menuchoice>
	    <guimenu>Preferences</guimenu><guisubmenu>Look and
	    Feel</guisubmenu><guimenuitem>Fonts</guimenuitem>
	    </menuchoice> het vinkvakje <guibutton>Gebruik
	    Anti-aliasing voor Lettertypen en Iconen</guibutton>
	  aangevinkt worden.  Voor Qt applicaties die geen onderdeel
	  zijn van <application>KDE</application> moet de
	  omgevingsvariabele <varname>QT_XFT</varname> op
	  <literal>true</literal> gezet worden voordat het programma
	  wordt gestart.</para>
      </sect3>
    </sect2>

    <sect2 id="x11-wm-xfce">
      <title>XFce</title>

      <sect3 id="x11-wm-xfce-about">
	<title>Over XFce</title>

	<para><application>XFce</application> is een bureaubladomgeving
	  die gebaseerd is op de GTK+ toolkit die gebruikt wordt bij
	  <application>GNOME</application>, maar is eenvoudiger en
	  bedoeld voor gebruikers die een simpel en efficient
	  bureaublad willen dat toch eenvoudig en makkelijk in te
	  stellen is.  Het ziet er bijna hetzelfde uit als
	  <application>CDE</application> dat bij commerci&euml;le
	  &unix; systemen zit.  Een aantal
	  <application>XFce</application> functies zijn:</para>

	<itemizedlist>
	  <listitem>
	    <para>Een eenvoudige, makkelijk te bedienen
	      desktop;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Geheel in te stellen met de muis, met klikken en
	      slepen, enzovoort;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Hoofdpaneel hetzelfde als
	      <application>CDE</application> met menu's, applets en
		applicaties</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Ge&iuml;ntegreerde window manager, bestandsmanager,
	      geluidsmanager, <application>GNOME</application>
	      compliance module en andere zaken;</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Thema's (sinds het gebruik van GTK+);</para>
	  </listitem>

	  <listitem>
	    <para>Snel, licht en efficient: ideaal voor de oudere
	      of langzamere machines of machines met beperkte
	      hoeveelheid geheugen;</para>
	  </listitem>
	</itemizedlist>

	<para>Meer informatie over <application>XFce</application>
	  staat op de <ulink url="http://www.xfce.org/">XFce
	    website</ulink>.</para>
      </sect3>

      <sect3 id="x11-wm-xfce-install">
	<title>Installeren van XFce</title>

	<para><application>XFce</application> is met een package
	  te installeren:</para>

	<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r xfce4</userinput></screen>

	<para>Of vanuit de Portscollectie:</para>

	<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11-wm/xfce4</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>

	<para>Nu moet de X server weten dat
	  <application>XFce</application> gestart moet worden als X de
	  volgende keer start:</para>

	<screen>&prompt.user; <userinput>echo "/usr/X11R6/bin/startxfce4" &gt; ~/.xinitrc</userinput></screen>

	<para>De volgende keer dat X start is
	  <application>XFce</application> het bureaublad.  Wederom:
	  als een beeldschermmanager als <application>XDM</application>
	  gebruikt wordt, moet <filename>.xsession</filename> gemaakt
	  worden zoals beschreven in de paragraaf over <link
	    linkend="x11-wm-gnome">GNOME</link>.  Nu moet echter het
	  command <filename>/usr/X11R6/bin/startxfce4</filename>
	  gebruikt.  Het is ook mogelijk de beeldschermmanager in te
	  stellen om bureaublad te kiezen bij het aanmelden, zoals is
	  uitgelegd in de paragraaf over <link
	    linkend="x11-wm-kde-kdm">kdm</link>.</para>
      </sect3>
    </sect2>
  </sect1>
</chapter>

<!--
     Local Variables:
     mode: sgml
     sgml-declaration: "../chapter.decl"
     sgml-indent-data: t
     sgml-omittag: nil
     sgml-always-quote-attributes: t
     sgml-parent-document: ("../book.sgml" "part" "chapter")
     End:
-->
