doc/mn_MN.UTF-8/books/handbook/x11/chapter.xml
2013-11-07 15:39:28 +00:00

1724 lines
99 KiB
XML
Raw Blame History

This file contains ambiguous Unicode characters

This file contains Unicode characters that might be confused with other characters. If you think that this is intentional, you can safely ignore this warning. Use the Escape button to reveal them.

<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<!--
The FreeBSD Mongolian Documentation Project
Original revision 41025
$FreeBSD$
-->
<chapter xmlns="http://docbook.org/ns/docbook" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" version="5.0" xml:id="x11">
<info><title>X Цонхот систем</title>
<authorgroup>
<author><personname><firstname>Кен</firstname><surname>Том</surname></personname><contrib>X.Org-н X11 серверт зориулж шинэчилсэн </contrib></author>
<author><personname><firstname>Марк</firstname><surname>Фонвил</surname></personname></author>
</authorgroup>
<authorgroup>
<author><personname><firstname>Шагдарын</firstname><surname>Нацагдорж</surname></personname><contrib>Орчуулсан </contrib></author>
</authorgroup>
</info>
<sect1 xml:id="x11-synopsis">
<title>Ерөнхий агуулга</title>
<para>FreeBSD хэрэглэгчдэд зориулж график горимоор хангахын тулд
X11-г ашигладаг. X11 бол Х Цонхот системийн чөлөөтэй түгээгддэг хувилбар
бөгөөд <application>&xorg;</application>
(болон энд дурдагдаагүй бусад програм хангамжийн багцуудад) хийгдсэн байдаг.
X11-ийн Анхдагч бөгөөд албан ёсны хувилбар нь X.Org сангаас гаргасан
<application>&xorg;</application> бөгөөд түүний
лиценз нь &os;-ийн лицензтэй ижил төсөөтэй билээ.</para>
<para>X11-н дэмждэг дэлгэцтэй холбоотой төхөөрөмжийн талаар
<link xlink:href="http://www.x.org/">&xorg;</link> вэб хуудаснаас хараарай.</para>
<para>Энэ бүлгийг уншиж дууссаны дараа та дараах зүйлсийг мэдэх болно:</para>
<itemizedlist>
<listitem>
<para>X Цонхот системийн төрөл бүрийн бүрдлүүд болон тэд хэрхэн хоорондоо
хамтарч ажилладаг тухай.</para>
</listitem>
<listitem>
<para>X11-г хэрхэн суулгаж тохируулах.</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Төрөл бүрийн цонхот орчныг хэрэглэх.</para>
</listitem>
<listitem>
<para>&truetype; төрлийн үсгийн маягийг X11 дээр хэрхэн хэрэглэх.</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Өөрийнхөө системийг график горимд хэрхэн нэвтрэлт хийлгэх тухай
(<application>XDM</application>).</para>
</listitem>
</itemizedlist>
<para>Энэ бүлгийг уншихаасаа өмнө та дараах зүйлсийг гүйцэтгэх хэрэгтэй:</para>
<itemizedlist>
<listitem><para>Гуравдагчдын бүтээсэн програмыг хэрхэн суулгах тухай мэддэг байх
хэрэгтэй (<xref linkend="ports"/>).</para></listitem>
</itemizedlist>
</sect1>
<sect1 xml:id="x-understanding">
<title>X-г таньж мэдэх</title>
<para>&microsoft.windows; болон
&macos; зэрэг график горимыг урьд нь хэрэглэдэг байсан зарим хүмүүс анх удаагаа
X-г хэрэглэх үед нэгэн төрлийн цочролд автаж магадгүй юм. </para>
<para>Х-н төрөл бүрийн бүрдлүүд хоорондоо хэрхэн хамтарч ажилладаг талаар
бүрэн мэдэх шаардлагагүй ч гэсэн түүний тухай үндсэн ойлголт авсан үед
X-н хүчин чадлыг зөв ашиглаж болох юм.</para>
<sect2>
<title>Яагаад X гэж?</title>
<para>X нь &unix;-д зориулж бүтээсэн цонхот системийн анхдагч нь
биш ч хамгийн их түгсэн нь мөн билээ. X-н анхны хөгжүүлэгчид нь
Х-г бичихээсээ өмнө өөр цонхот систем дээр ажиллацгааж байсан юм.
Тэр системийг нь <quote>W</quote> (<quote>Window</quote> гэсэн үг)
гэж нэрлэдэг байжээ. X нь ердөө л Ром үсгийн дараагийн үсэг байв.</para>
<para>X нь заримдаа <quote>X</quote>, <quote>X Window System буюу Х цонхот
систем</quote>,
<quote>X11</quote> гэх мэтчилэн янз бүрээр нэрлэгддэг. Магадгүй Х11-г
<quote>X Цонх</quote> гэж нэрлэсэн хүмүүс их байгааг анзаарч магадгүй юм.
Дэлгэрэнгүй мэдээлэл &man.X.7; дээр буй.</para>
</sect2>
<sect2>
<title>X үйлчлүүлэгч/сервер загвар</title>
<para>X нь анхнаасаа сүлжээтэй ажиллана гэж тооцож зохиогдсон
бөгөөд <quote>үйлчлүүлэгч-сервер</quote> загвар хэрэглэдэг.</para>
<para>X загварт
<quote>X сервер</quote> нь хулгана, гар, дэлгэцтэй ажилладаг. Энэ үед
серверийн үүрэг бол дэлгэцийг удирдах, гар ба хулгана болон
бусад оролт эсвэл гаралтын төхөөрөмжүүдээс (жишээ нь <quote>tablet</quote> нь
оролтын төхөөрөмж маягаар ашиглагдаж видео проектор нь
гаралтын төхөөрөмж байж болох юм) мэдээллийг хүлээж аван
зохицуулах үйлдлүүдийг хариуцаж ажиллаж байдаг.
X програм болгон (<application>XTerm</application>
эсвэл <application>Firefox</application> гэх мэт) уг серверийн
<quote>үйлчлүүлэгч</quote> нь юм. Үйлчлүүлэгч нь сервер уруу жишээлбэл
<quote>энэ байрлалд цонх зурна уу</quote> гэх мэтийн хүсэлт
илгээж болдог байхад серверээс үйлчлүүлэгч рүү жишээлбэл
<quote>Хэрэглэгч OK товч дээр дарсан шүү</quote> гэх мэтийн
мэдэгдэл буцааж илгээж байдаг.</para>
<para>Гэртээ юм уу эсвэл жижигхэн албан байгууллагын орчинд
X сервер болон X үйлчлүүлэгч нь нэг компьютер дээр ажиллаж
байдаг. Гэхдээ X серверийг багахан чадалтай компьютер дээр
ажиллуулаад харин Х програмуудыг арай хүчтэй компьютер
(үйлчлүүлэгч) дээр ажиллуулбал хамгийн тохирсон албаны хэрэглээ
байж болох билээ. Ийм нөхцөлд Х сервер болон үйлчлүүлэгчийн
хоорондох холболт сүлжээгээр хийгдэнэ.</para>
<para>Ийм хэрэглээ нь Х-г өөрөөр хэрэглэнэ
гэж бодож байсан зарим хүмүүсийг гайхшруулж магадгүй юм.
Тийм хүмүүс <quote>X серверийг</quote> маш хүчтэй мундаг
эд байх ёстой ба бага чадалтай нь <quote>X үйлчлүүлэгчийн</quote>
үүрэг гүйцэтгэж ширээн дээр байх ёстой гэж бодсон байдаг.</para>
<para>Х сервер нь дэлгэц болон гар залгагдсан компьютер нь бөгөөд
Х үйлчлүүлэгч нь дэлгэц дээр цонх дүрсэлдэг програмууд шүү
гэдгийг санах нь тун чухал.</para>
<para>Сервер болон үйлчлүүлэгч хоёрыг нэг төрлийн компьютер юм уу
эсвэл нэг төрлийн үйлдлийн систем дээр ажиллах ёстой гэсэн ямар
ч албадсан заавар байдаггүй. Х серверийг &microsoft.windows;
эсвэл Apple-н &macos; дээр ажиллуулж болдог бөгөөд
иймэрхүү үйлдлийг гүйцэтгэж байдаг маш олон үнэгүй юм уу
худалдааны програмууд байдаг.</para>
</sect2>
<sect2>
<title>Цонх зохицуулагч</title>
<para>X-н загварын зарчим нь &unix;
<quote>хэрэгсэл болохоос бодлого биш</quote> гэсэн зарчимтай тун
ижил байдаг.
Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэхээр, Х нь үйлдлүүд хэрхэн биелэгдэх
ёстой талаар ямар ч бичлэг хийдэггүй. Харин түүний оронд хэрэглэгчдэд
зориулсан хэрэгслүүдээр хангагдсан байдаг бөгөөд тэдгээрийг
яаж хэрэглэх нь хэрэглэгчийн үүрэг юм.</para>
<para>Энэ зарчмын дагуу Х нь цонхнуудыг хэрхэн харагдах, хулгана
хэрхэн хөдлөх, ямар товч хэрэглэж цонхнуудын хооронд дамжих
(&microsoft.windows; дээрх
<keycombo action="simul">
<keycap>Alt</keycap>
<keycap>Tab</keycap>
</keycombo> товчлуурын хослол шиг), цонх болгоны дээрх
гарчгийн самбар яаж харагдах, цонх болгонд хаах товч байх ёстой юу
үгүй гэх зэргийн бүртгэл болон заавруудыг агуулж байдаггүй.</para>
<para>Харин түүний оронд иймэрхүү хариуцлагыг X нь
<quote>Цонх зохицуулагч</quote> гэж нэрлэгдэх програм руу дамжуулдаг.
Х-д зориулсан
<link xlink:href="http://xwinman.org/">олон цонх зохицуулагчид</link>
байдаг.
Эдгээр цонх зохицуулагч болгон тус тусдаа өөрсдийн өөрийн гэсэн
төрөл бүрийн харуулах загвартай байдаг ба зарим нь өөртөө
<quote>virtual desktops буюу хийсвэр компьютерийн дэлгэцийг</quote>
дэмждэг бөгөөд тэд нарын зарим нь тийм хийсвэр дэлгэцэндээ
сэлгэх товчлуурууд агуулж байхад зарим нь <quote>Start буюу
Эхлэх</quote> товч юм уу түүнтэй ижил төхөөрөмж агуулж байдаг.
Мөн зарим нь <quote>themeable буюу дэлгэцийн дурын өөрчлөлт</quote>
хийж харагдах загваруудын бүрдлийг агуулан сэлгэж хэрэглэх зэргээр
хэрэглэгдэж байдаг билээ. Цонх зохицуулагчдыг портын цуглуулга доторх
<filename>x11-wm</filename> төрөлд олж болно.</para>
<para>Мөн түүнчлэн <application>KDE</application> болон
<application>GNOME</application> дэлгэцийн орчнууд нь өөрсдийн гэсэн
цонх зохицуулагчтай байдаг ба тэр нь дэлгэцийн орчиндоо агуулагдчихсан
ажиллаж байдаг.</para>
<para>Цонх зохицуулагч бүр өөр өөрсдийн тохируулах аргатай байдаг.
Зарим нь тохируулгын файлыг гараараа бичих ёстой гэдэг байхад
зарим нь ихэнх тохируулгын үйлдлүүдийг
GUI буюу график орчны хэрэгслээр хийдэг; мэдэж байгаагаар, нэг цонх зохицуулагч
(<application>Sawfish</application>) Lisp програмын хэллэгээр
бичигдсэн тохиргооны файлтай байдаг.</para>
<note>
<title>Сонгогдож идэвхжүүлэх бодлого</title>
<para>Цонх зохицуулагчийн бас нэг үүрэг бол
<quote>сонгогдож идэвхжих бодлого </quote> билээ. Цонх болгон
ямар нэгэн байдлаар сонгогдсоноо илэрхийлж идэвхжин
гарнаас оруулсан мэдээллийг хүлээж авах бөгөөд идэвхтэй болсноо
нүдэнд харуулагдахаар дүрсэлж харуулах хэрэгтэй байдаг.</para>
<para>Түгээмэл болсон, сонгогдож идэвхжих бодлогыг
<quote>идэвхжүүлэхийн-тулд-дарах</quote> гэж нэрлэдэг.
Энэ загварыг &microsoft.windows; хэрэглэдэг бөгөөд
хулгана дарах үед заагдсан цонх нь идэвхитэй болно.</para>
<para>X ямар нэгэн сонгож идэвхжүүлэх бодлогыг дэмждэггүй.
Харин түүний оронд цонх зохицуулагч гуай тухайн үед ямар цонх
идэвхжих вэ гэдгийг хянаж байдаг.
Цонх зохицуулагч бүр өөр өөрсдийн сонгож идэвхжүүлэх арга
хэрэглэдэг. Тэд бараг бүгдээрээ дарж идэвхжүүлэх
бодлого баримталж байхад тун цөөхөн нь өөр зарчим баримталсан
байдаг. </para>
<para>Хамгийн түгээмэл сонгож идэвхжүүлэх бодлогууд бол:</para>
<variablelist>
<varlistentry>
<term>хулганыг дагаж идэвхжүүл</term>
<listitem>
<para>Хулганы заагч байгаа цонхыг сонгогдсон гэж авч үздэг.
Цонхыг хамгийн өмнө нь байлгах шаардлагагүй бөгөөд нэмж товч
даралгүй
хулганы байрлалыг өөрчилснөөр цонхыг идэвхжүүлж болно. </para>
</listitem>
</varlistentry>
<varlistentry>
<term>унтамхай-идэвхжүүлэлт</term>
<listitem>
<para>Энэ бодлого бол хулгана-дагаж-идэвхжүүл бодлогын
өргөжүүлсэн арга юм.хулгана-дагаж-идэвхжүүл бодлого дээр хэрэв хулгана эх цонхон дээр
(эсвэл арын дэвсгэр) очвол ямар ч цонх идэвхтэй болдоггүй.
Харин унтамхай-идэвхжүүлэлт дээр хэрэв хулгана
өөрийнхөө цонхноос гараад өөр цонх уруу орсон үед
тэр цонх идэвхтэй болдог.</para>
</listitem>
</varlistentry>
<varlistentry>
<term>идэвхжүүлэхийн-тулд-дарах</term>
<listitem>
<para>Хулганы товч дарахад л тухайн цонх идэвхжинэ.
Уг цонх тэгээд <quote>дэлгэгдэх</quote> бөгөөд
бүх цонхны өмнө харуулагддаг. Ингээд дарагдсан
бүх товчнуудын өгөгдлүүд энэ цонх уруу илгээгдэж байдаг. </para>
</listitem>
</varlistentry>
</variablelist>
<para>Маш олон цонх зохицуулагчид өөр бодлого дэмжих эсвэл жаахан
өөрчилсөн бодлого хэрэглэдэг. Тухайн цонх зохицуулагчийн
бичиг баримтаас нь нэмэгдэл мэдээлэл аваарай.</para>
</note>
</sect2>
<sect2>
<title>Widgets буюу багажнууд</title>
<para>X-н хэрэгсэл болохоос бодлого биш зарчмыг өргөтгөн
програм болгоныг төлөөлсөн багаж дэлгэц дээр харуулагддаг.</para>
<para><quote>Багажнууд</quote> гэдэг нь дарагдах, эсвэл ямар нэгэн аргаар
өөрчлөгдөж байдаг дэлгэц дээрх зүйлс бөгөөд товч, чагталдаг цонх,
бөөрөнхий сонгодог товч, тэмдэгт зурагнууд, жагсаалтууд зэрэг юм.
&microsoft.windows; харин тэдгээрийг
<quote>controls буюу хянагчид</quote> гэж нэрлэсэн байдаг.</para>
<para>&microsoft.windows; болон Apple-н &macos; хоёр багажны маш
тогтсон загвартай билээ. Програм хөгжүүлэгчид нь өөрсдийн програмуудаа
нийтлэг харуулагдах загвараар аль болох хийх зарчмыг баримталж байдаг. X-ийн хувьд бол
тодорхой нэг график загвар, аль эсвэл багажнуудын олонлогийг заавал
баримтлах нь тийм ч ухаалаг бус санаа юм.</para>
<para>Тийм болохоор Х програмуудыг хоорондоо адилхан харагдах
нийтлэг загвартай байдаг гэж бодох хэрэггүй.
Түгээмэл дэлгэрсэн багажны цуглуулгууд байдаг бөгөөд үүнд
<application>KDE</application>-н хэрэглэдэг Qt, аль эсвэл
<application>GNOME</application>-н хэрэглэдэг GTK+ зэрэг орчин үеийн
багажнуудын олонлогийг дурдаж болно. Энэ нь &unix;-н харагдах дэлгэцийн маягийн хувьд зарим нэг
давхцалд хүргэх бөгөөд ингэснээр мэдээж юмсыг шинэ хэрэглэгчдийн хувьд илүү хялбар болгох юм.</para>
</sect2>
</sect1>
<sect1 xml:id="x-install">
<title>X11-г суулгах нь</title>
<para><application>&xorg;</application> бол &os;-н X11
гүйцэтгэл юм. <application>&xorg;</application> нь X.Org сангаас
гаргасан Х цонхот системийн Х сервер.
<application>&xorg;</application> нь
<application>&xfree86;&nbsp;4.4RC2</application> болон X11R6.6
хоёрын эх бичлэг дээр үндэслэгдсэн билээ.
&os;-н портын цуглуулга дотор байгаа
<application>&xorg;</application>-н хувилбар нь &xorg.version; гэж буй.</para>
<para>Портын цуглуулгаас <application>&xorg;</application>-г суулгахын
тулд:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/xorg</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
<note>
<para><application>&xorg;</application>-г бүхлээр нь хөрвүүлэхийн тулд
хамгийн багадаа 4&nbsp;ГБ хэмжээ сул байлгах хэрэгтэйг анхаараарай.</para>
</note>
<para>X11-г багц хэлбэрээр мөн суулгаж болно.
Хоёрт хэлбэрийн файлыг нь &man.pkg.add.1; хэрэгслээр Х11-г суулгаж болдог.
Алсад байгаа серверээс нөхөж суулгадаг боломжийг &man.pkg.add.1; хэрэглэх үед
багцнаас хувилбарынх нь дугаарыг устгах хэрэгтэй. Тэгээд
&man.pkg.add.1; нь автоматаар сүүлийн хувилбарыг нь нөхөж суулгадаг.</para>
<para><application>&xorg;</application>-н хамгийн сүүлийн хэлбэрийг нь
автоматаар нөхөж суулгахын тулд ердөө л дараах тушаалыг өгнө:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r xorg</userinput></screen>
<note><para>Дээрх жишээгээр бол
X11-г сервер, үйлчлүүлэгч, үсгийн маяг зэрэгтэй нь бүхлээр нь суулгана.
Х11-н багц болон портууд нь тусдаа мөн суугдаж болдог.</para>
<para>X11 түгээлтийг хамгийн бага хэлбэрээр суулгахын тулд
<package>x11/xorg-minimal</package>-г та суулгаж болно.</para>
</note>
<para>Энэ бүлгийн үлдсэн хэсэгт Х11-г суулгаж тохируулан хэрхэн эвтэйхэн
компьютерийн дэлгэц бэлдэх талаар өгүүлэх болно.</para>
</sect1>
<sect1 xml:id="x-config">
<info><title>X11-н тохируулга</title>
<authorgroup>
<author><personname><firstname>Кристофер</firstname><surname>Шамвэй</surname></personname><contrib>Хамтран бичсэн </contrib></author>
</authorgroup>
</info>
<indexterm><primary>&xorg;</primary></indexterm>
<indexterm><primary>X11</primary></indexterm>
<sect2>
<title>Тохируулж эхлэхээс өмнө</title>
<para>Ихэнх тохиолдолд X11 нь өөрөө тохируулагддаг.
Хуучин болон ердийн биш төхөөрөмжтэй хүмүүс тохируулахаасаа
өмнө тоног төхөөрөмжийн талаар мэдээлэл цуглуулах нь хэрэгтэй
байж магадгүй юм.</para>
<itemizedlist>
<listitem><para>Дэлгэцийн давтамжууд</para></listitem>
<listitem><para>Видео картын схемийн мэдээлэл</para></listitem>
<listitem><para>Видео картын санах ойн хэмжээ</para></listitem>
</itemizedlist>
<indexterm>
<primary>horizontal sync frequency</primary>
</indexterm>
<indexterm>
<primary>horizontal scan rate</primary>
<see>horizontal sync frequency</see>
</indexterm>
<indexterm><primary>refresh rate</primary></indexterm>
<indexterm>
<primary>vertical sync frequency</primary>
<see>refresh rate</see>
</indexterm>
<indexterm>
<primary>vertical scan rate</primary>
<see>refresh rate</see>
</indexterm>
<para>Дэлгэцийн нягтрал ба зурах давтамж нь мониторын
хэвтээ ба босоо давтамжуудаас хамаардаг. Бараг бүх
мониторууд эдгээрийг электроноор автоматаар илрүүлэх
дэмжлэгтэй байдаг. Цөөн мониторууд эдгээр утгуудгүй
байдаг бөгөөд хэвлэсэн гарын авлага болон үйлдвэрлэгчийн
вэб сайтаас үзүүлэлтүүдийг олж авах хэрэгтэй.</para>
<para>Видео картын бичих схемийг бас автоматаар илрүүлдэг
бөгөөд энэ нь зөв видео драйвер сонгоход ашиглагддаг.
Хүссэн үр дүнд автоматаар илрүүлэх явц хүргэхгүй бол
хэрэглэгчийн хувьд ямар бичил схем суулгагдсан болохыг
мэдэх нь хэрэг болдог.</para>
<para>Видео картын санах ой максимум нягтрал ба
үзүүлж болох өнгөний гүнг тодорхойлдог.</para>
</sect2>
<sect2>
<title>X11-н тохиргоо</title>
<para>Гар болон хулганыг автоматаар
танихын тулд <application>&xorg;</application> нь
<acronym>HAL</acronym>-ийг ашигладаг.
<package>sysutils/hal</package> болон
<package>devel/dbus</package> портууд нь
<package>x11/xorg</package>-ийн хамаарал
болон суудаг боловч тэдгээрийг <filename>/etc/rc.conf</filename>
файл дахь дараах оруулгуудыг засварлан идэвхжүүлэх
ёстой:</para>
<programlisting>hald_enable="YES"
dbus_enable="YES"</programlisting>
<para>Эдгээр үйлчилгээнүүдийг дараа дараачийн
<application>&xorg;</application> тохиргоог оролдох эсвэл
ашиглахаасаа өмнө эхлүүлсэн байх шаардлагатай (гараар эсвэл
дахин ачаалах замаар).</para>
<para><application>&xorg;</application> нь
ямар нэг тохиргооны алхмуудыг цааш хийлгүйгээр дараах
тушаалыг бичин ихэвчлэн ажилладаг:</para>
<screen>&prompt.user; <userinput>startx</userinput></screen>
<para>Автомат тохиргоо нь зарим нэг тоног төхөөрөмжийн
хувьд ажиллахгүй байх юм уу эсвэл зарим нэг зүйлсийг
хүссэнээр тэр бүр тохируулж чаддаггүй. Энэ тохиолдлуудад
гараар тохиргоог хийх шаардлагатай.</para>
<note>
<para><application>GNOME</application>,
<application>KDE</application> эсвэл
<application>Xfce</application> зэрэг ширээний орчнууд нь
хэрэглэгчид нягтрал зэрэг дэлгэцийн өгөгдлүүдийг хялбарханаар тохируулах
боломж бүхий хэрэгслүүдтэй. Хэрэв анхдагч тохиргоог хүлээн авах
боломжгүй бөгөөд та ширээний орчин суулгахаар шийдсэн бол
ширээний орчны суулгалтыг үргэлжлүүлж тохирох дэлгэц тохируулах
хэрэгслийг ашиглаарай.</para>
</note>
<para>X11-г тохируулах нь олон үе шаттай явц билээ. Хамгийн эхний
алхам бол анхдагч тохируулгын файлыг бэлдэх билээ.
Супер хэрэглэгчийн эрхээр ердөө л дараах тушаалыг өгнө:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>Xorg -configure</userinput></screen>
<para>Ингэснээр <filename>/root</filename> сан дотор
<filename>xorg.conf.new</filename> гэсэн нэртэй Х11 ийн тохиргооны
үндсэн файл үүсгэгддэг (та &man.su.1; тушаалаар юм уу эсвэл анхнаасаа
супер хэрэглэгчийн эрхээр орсон байсан ч супер хэрэглэгчийн
<envar>$HOME</envar> буюу эх сан дотор үүсгэх болно).
Х11 гуай тухайн систем дээр байгаа график төхөөрөмжийг таних
оролдлого хийж таниулах програмын мэдээллийг уг тохируулга руу
бичдэг. </para>
<para>Дараагийн алхам бол уг тохируулга файлыг ашиглаад
график төхөөрөмжтэй <application>&xorg;</application> ажиллаж
чадаж байгааг турших юм. Дараах тушаалыг оруулах хэрэгтэй:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>Xorg -config xorg.conf.new -retro</userinput></screen>
<para>Хэрэв хар саарал дэвсгэр дээр Х хэлбэртэй хулганы заагч
харагдаж байвал амжилттай боллоо гэсэн үг. Туршилтаас гарахын тулд
эхлүүлсэн виртуал консол руу
<keycombo action="simul">
<keycap>Ctrl</keycap>
<keycap>Alt</keycap>
<keycap>F<replaceable>n</replaceable></keycap>
</keycombo> (эхний виртуал консолын хувьд <keycap>F1</keycap>)
товчлууруудын хослолыг дарж шилжин
<keycombo action="simul">
<keycap>Ctrl</keycap>
<keycap>C</keycap>
</keycombo> дарна.</para>
<note>
<para>
<keycombo action="simul">
<keycap>Ctrl</keycap>
<keycap>Alt</keycap>
<keycap>Backspace</keycap>
</keycombo> товчлууруудын хослолыг ашиглан
<application>&xorg;</application>-с бас гарч болно. Үүнийг идэвхжүүлэхийн тулд дараах тушаалыг
дурын X терминал эмулятороос оруулж болно:</para>
<screen>&prompt.user; <userinput>setxkbmap -option terminate:ctrl_alt_bksp</userinput></screen>
<para>Эсвэл <application>hald</application>-д зориулсан
гарын тохиргооны файл <filename>x11-input.fdi</filename>-г
<filename>/usr/local/etc/hal/fdi/policy</filename> санд
үүсгэн хадгалж болно. Энэ файл нь дараах мөрүүдтэй байх
ёстой:</para>
<programlisting>&lt;?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1"?&gt;
&lt;deviceinfo version="0.2"&gt;
&lt;device&gt;
&lt;match key="info.capabilities" contains="input.keyboard"&gt;
&lt;merge key="input.x11_options.XkbOptions" type="string"&gt;terminate:ctrl_alt_bksp&lt;/merge&gt;
&lt;/match&gt;
&lt;/device&gt;
&lt;/deviceinfo&gt;</programlisting>
<para>Та
<application>hald</application>-гээр энэ файлыг уншуулахын тулд
өөрийн машиныг дахин ачаалах хэрэгтэй болно.</para>
<para>Дараах мөрийг
<filename>xorg.conf.new</filename> файлын
<literal>ServerLayout</literal> эсвэл <literal>ServerFlags</literal>
хэсэгт нэмж өгөх ёстой болно:</para>
<programlisting>Option "DontZap" "off"</programlisting>
</note>
<para>Хэрэв хулгана ажиллахгүй байвал өмнөх туршилтыг дахин
хийхээсээ өмнө хулганаа тохируулах шаардлагатай. &os;-г суулгах
бүлэгт буй <xref linkend="mouse"/> хэсгээс харна уу.
Сүүлийн үеийн <application>Xorg</application>-с эхлээд <filename>xorg.conf</filename>
файл дахь <literal>InputDevice</literal> хэсгүүдээс
автоматаар илрүүлсэн төхөөрөмжүүдийг илүүд үздэг.
Хуучин байдалд нь эргүүлж оруулахын тулд дараах мөрийг энэ файлын
<literal>ServerLayout</literal> эсвэл <literal>ServerFlags</literal>
хэсэгт нэмэх хэрэгтэй:</para>
<programlisting>Option "AutoAddDevices" "false"</programlisting>
<para>Оролтын төхөөрөмжүүдийг дараа нь урьдны хувилбаруудад
хийсний нэгэн адилаар хэрэгцээтэй бусад тохируулгуудын
(жишээ нь гарын байрлалыг сэлгэх) хамтаар тохируулж болдог.</para>
<note>
<para>Өмнө тайлбарласны адил анхдагчаар
<application>hald</application> демон таны гарыг автоматаар мэдэх
болно. Таны гарын байрлал эсвэл загвар зөв биш байж болох боловч
<application>GNOME</application>,
<application>KDE</application> эсвэл
<application>Xfce</application> зэрэг ширээний орчнууд
гарыг тохируулах хэрэгслүүдтэй байдаг. Гэхдээ гарын тохиргоог
&man.setxkbmap.1; хэрэгсэл эсвэл <application>hald</application>-ийн
тохиргооны дүрмийн тусламжтайгаар шууд тохируулах боломжтой
байдаг.</para>
<para>Жишээ нь хэрэв Франц байрлалтай PC 102 товчлууртай гарыг
хэн нэгэн ашиглахыг хүсэж байгаа бол <application>hald</application>
зориулсан <filename>x11-input.fdi</filename> гэсэн гарын
тохиргооны файлыг үүсгэж <filename>/usr/local/etc/hal/fdi/policy</filename> санд
хадгалах хэрэгтэй. Энэ файл нь дараах мөрүүдийг агуулсан
байх ёстой:</para>
<programlisting>&lt;?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1"?&gt;
&lt;deviceinfo version="0.2"&gt;
&lt;device&gt;
&lt;match key="info.capabilities" contains="input.keyboard"&gt;
&lt;merge key="input.x11_options.XkbModel" type="string"&gt;pc102&lt;/merge&gt;
&lt;merge key="input.x11_options.XkbLayout" type="string"&gt;fr&lt;/merge&gt;
&lt;/match&gt;
&lt;/device&gt;
&lt;/deviceinfo&gt;</programlisting>
<para>Хэрэв энэ файл байгаа бол хуулаад гарын тохиргооны
мөрүүдийг өөрийн файлдаа нэмэх хэрэгтэй.</para>
<para><application>hald</application>-ээр энэ файлыг
уншуулахын тулд та өөрийн машиныг дахин ачаалах хэрэгтэй.</para>
<para>Адил тохиргоог X терминалаас эсвэл энэ тушаалын
мөрөөс скриптээр хийх боломжтой:</para>
<screen>&prompt.user; <userinput>setxkbmap -model pc102 -layout fr</userinput></screen>
<para>
<filename>/usr/local/share/X11/xkb/rules/base.lst</filename>
файл нь төрөл бүрийн боломжит гар, байрлал, сонголтуудыг
харуулдаг.</para>
</note>
<indexterm><primary>X11-г сайжруулах</primary></indexterm>
<para><filename>xorg.conf.new</filename> файлыг одоо өөрийнхөө
хүсэлд тохируулан сайжруулах хэрэгтэй. Уг файлыг
&man.emacs.1; эсвэл &man.ee.1; зэрэг засварлагчаар нээнэ.
Хэрэв монитор хуучны эсвэл давтамжийг автоматаар мэдэрдэг
ердийнх шиг биш бол
<filename>xorg.conf.new</filename> файл дотор
<literal>"Monitor"</literal> гэсэн хэсэгт оруулж өгөөрэй:</para>
<programlisting>Section "Monitor"
Identifier "Monitor0"
VendorName "Monitor Vendor"
ModelName "Monitor Model"
HorizSync 30-107
VertRefresh 48-120
EndSection</programlisting>
<para>Ихэнх мониторууд давтамжийг автоматаар мэдэрдэг
бөгөөд гараар оруулах заавал шаардлагагүй. Автоматаар мэдэрдэг
дэмжлэг байхгүй шинэ мониторуудын хувьд үйлдвэрлэгчээс зөвхөн
зааж өгсөн утгуудыг оруулж эвдрэлээр сэргийлээрэй.</para>
<para>X нь DPMS (Тэжээл хэмнэх) чадвартай дэлгэцийг дэмждэг.
&man.xset.1; програм цаг дуусах нөхцлийг шалгаад дэлгэцийг
standby, suspend, эсвэл off буюу нөөц, түр салгах, эсвэл
унтраах зэрэг горимд шилжүүлдэг. Хэрэв та дэлгэцэндээ DPMS
шинж чанарыг хэрэгжүүлнэ гэж бодож байвал дараах мөрийг
monitor хэсэгт нэмэх хэрэгтэй:</para>
<programlisting>
Option "DPMS"</programlisting>
<indexterm>
<primary><filename>xorg.conf</filename></primary>
</indexterm>
<para>Та <filename>xorg.conf.new</filename> файлыг
засварлагч дээр нээсэн хэвээр байгаа болохоор дэлгэцийн
зуралтын хэмжээ болон өнгөний нягтыг оруулж өгч болно.
Эдгээр утгыг <literal>"Screen"</literal> хэсэгт оруулдаг:</para>
<programlisting>Section "Screen"
Identifier "Screen0"
Device "Card0"
Monitor "Monitor0"
DefaultDepth 24
SubSection "Display"
Viewport 0 0
Depth 24
Modes "1024x768"
EndSubSection
EndSection</programlisting>
<para><literal>DefaultDepth</literal>-д өгсөн утга нь
анхдагч хэрэглэх өнгөний нягт юм. Хэрэв анхдагч утгыг нь
ачаалах үед дарж өөрчлөж хэрэглэнэ гэвэл &man.Xorg.1;-г
ажиллуулах тушаалд <option>-depth</option> гэсэн сонголтыг
хүссэн утгатай хамт оруулан хэрэглэж болно.
<literal>Modes</literal> гэсэн түлхүүр үг нь заасан
өнгөтэй үеийн дэлгэцийн зурах хэмжээг зааж байдаг.
Тухайн график дүрслэгчийн үйлдвэрлэгчээс зааж өгсөн
стандарт VESA горимууд л зөвшөөрөгдсөн гэдгийг анхаарна уу.
Дээрх жишээн дээр дэлгэцийн анхдагч өнгөний нягт нь нэг цэгийг
хорин дөрвөн битээр илэрхийлнэ гэж заасан байгаа бөгөөд ийм
нягтшилтай үедээ өргөөшөө 1024, өндрөөшөө 768 цэгээр
зурж харуул хэмээн зааж өгөв.</para>
<para>Эцэст нь тохируулгын файлаа хадгалаад өмнө заасны
дагуу дахин турших хэрэгтэй.</para>
<note>
<para>Хүндрэл гарсан үед танд хэрэгтэй нэг хэрэгсэл бол
Х11-ийн log буюу бүртгэл тэмдэглэлийн файл юм. Энэ файлд
Х11-д залгагдсан төхөөрөмжийн тухай мэдээллүүд оршиж байдаг.
<application>&xorg;</application>-н бүртгэл тэмдэглэлийн
нэрний загвар нь <filename>/var/log/Xorg.0.log</filename>
хэлбэртэй байдаг. Энэ файлын жинхэнэ нэр нь
<filename>Xorg.0.log</filename>-оос
<filename>Xorg.8.log</filename>-н хооронд өөрчлөгдөж байдаг.</para>
</note>
<para>Хэрэв бүх зүйл сайн болж өнгөрсөн бол
тохируулгын файлаа &man.Xorg.1;-д олдох газарт байрлуулах
хэрэгтэй. Үүнийг голдуу <filename>/etc/X11/xorg.conf</filename> эсвэл
<filename>/usr/local/etc/X11/xorg.conf</filename> гэсэн байрлалд
хуулдаг.</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>cp xorg.conf.new /etc/X11/xorg.conf</userinput></screen>
<para>X11-г тохируулах явц ингээд гүйцлээ.
<application>&xorg;</application>-г та одоо &man.startx.1; хэрэгслээр
эхлүүлж болно. Х11 сервер нь мөн &man.xdm.1;-р эхлүүлэгдэж болдог.</para>
</sect2>
<sect2>
<title>Нэмэгдэл тохиргоо</title>
<sect3>
<title>&intel; <literal>i810</literal> Graphics Chipsets-г тохируулах</title>
<indexterm><primary>Intel i810 graphic chipset</primary></indexterm>
<para>&intel; i810 integrated chipsets төрлийн график
дүрслэгчдийг тохируулахын тулд
<filename>agpgart</filename>
AGP програмууд X11-д хэрэгтэй байдаг.
&man.agp.4;-н драйверийн гарын авлагаас нэмэгдэл мэдээллийг
хараарай.</para>
<para>Энэ нь мөн бусад график хавтангуудын төхөөрөмжийг
тохируулахад хэрэглэгддэг. Системийнхээ цөмд &man.agp.4;
драйверийг оруулж хөрвүүлээгүй бол &man.kldload.8;
тушаалаар драйверийг дуудсан үед ажиллахгүй гэдгийг анхаарна уу.
Уг драйвер анхнаасаа цөмд оруулж бэлтгэгдсэн байх ёстой юм уу эсвэл
ачаалах үед <filename>/boot/loader.conf</filename>-р цөмд
нэмэгдсэн байх ёстой.</para>
</sect3>
<sect3>
<title>Өргөн дэлгэцийн горим нэмэх</title>
<indexterm><primary>widescreen flatpanel өргөн дэлгэцийн тохиргоо</primary></indexterm>
<para>Энэ хэсэгт таныг тохируулгын жаахан илүү мэдлэгтэй гэж үзэх болно.
Мөн энэ хэсэгт дээр өгүүлсэн ердийн тохиргоо хийхийг авч үзэхгүй.
Бүртгэл мэдээллийн файлыг ашиглаж тохиргоог ямар нэгэн аргаар
дуусгаж болно. Хамгийн багадаа текст засварлагч байхад л уг
тохируулгыг хийж болох хангалттай.</para>
<para>16:10 болон 10:9 зэрэг харуулах харьцааг
дэмждэг одоогийн өргөн дэлцгэцүүд (WSXGA, WSXGA+, WUXGA, WXGA, WXGA+, гэх мэт) жаахан хүндрэлтэй байж болзошгүй. Зарим төрлийн 16:10 харуулах
харьцаануудыг дурдвал:</para>
<itemizedlist>
<listitem><para>2560x1600</para></listitem>
<listitem><para>1920x1200</para></listitem>
<listitem><para>1680x1050</para></listitem>
<listitem><para>1440x900</para></listitem>
<listitem><para>1280x800</para></listitem>
</itemizedlist>
<para>Зарим тохиолдолд <literal>Section
"Screen"</literal> хэсгийн <literal>Mode</literal> хэсэгт
эдгээр харьцаануудын нэгийг бичсэнээр тохиргоог амархан гүйцээж
болдог:</para>
<programlisting>Section "Screen"
Identifier "Screen0"
Device "Card0"
Monitor "Monitor0"
DefaultDepth 24
SubSection "Display"
Viewport 0 0
Depth 24
Modes "1680x1050"
EndSubSection
EndSection</programlisting>
<para><application>&xorg;</application> нь тухайн өргөн дэлгэцээс
I2C/DDC мэдээллийг нь авах ухаантай болохоор уг дэлгэцийн харгалзах
зуралтын давтамжийг нь мэдэж чаддаг. </para>
<para>Хэрэв эдгээр <literal>ModeLines</literal>-ууд нь драйвер дотор
байхгүй байвал <application>&xorg;</application> танд жаахан тусламж
өгч чаддаг. <filename>/var/log/Xorg.0.log</filename> файлаас
ажиллаж болох <literal>ModeLine</literal>-уудыг харж болно.
Дараах шиг мөрийн хэсгүүдийг харах хэрэгтэй:</para>
<programlisting>(II) MGA(0): Supported additional Video Mode:
(II) MGA(0): clock: 146.2 MHz Image Size: 433 x 271 mm
(II) MGA(0): h_active: 1680 h_sync: 1784 h_sync_end 1960 h_blank_end 2240 h_border: 0
(II) MGA(0): v_active: 1050 v_sync: 1053 v_sync_end 1059 v_blanking: 1089 v_border: 0
(II) MGA(0): Ranges: V min: 48 V max: 85 Hz, H min: 30 H max: 94 kHz, PixClock max 170 MHz</programlisting>
<para>Энэ мэдээллийг EDID мэдээлэл гэдэг. Үүгээр
<literal>ModeLine</literal> мөрийг үүсгэхийн тулд ердөө л
тэдгээрийг зөв дарааллаар нь оруулж бичихэд хангалттай:</para>
<programlisting>ModeLine &lt;name&gt; &lt;clock&gt; &lt;4 horiz. timings&gt; &lt;4 vert. timings&gt;</programlisting>
<para>Тэгэхээр дээр жишээний дагуу <literal>Section "Monitor"</literal>
хэсэгт <literal>ModeLine</literal> мөрийг дараах маягаар оруулна:</para>
<programlisting>Section "Monitor"
Identifier "Monitor1"
VendorName "Bigname"
ModelName "BestModel"
ModeLine "1680x1050" 146.2 1680 1784 1960 2240 1050 1053 1059 1089
Option "DPMS"
EndSection</programlisting>
<para>Ингэж энгийн засварлалт хийж дуусгаад Х-ийг өргөн дэлгэцтэй нь шинээр
ажиллуулж болно.</para>
</sect3>
</sect2>
</sect1>
<sect1 xml:id="x-fonts">
<info><title>X11 дээр үсгийн маяг хэрэглэх нь</title>
<authorgroup>
<author><personname><firstname>Мюррэй</firstname><surname>Стөүкли</surname></personname><contrib>Хамтран бичилцсэн </contrib></author>
</authorgroup>
</info>
<sect2 xml:id="type1">
<title>Type1 төрлийн үсгийн маяг</title>
<para>Х11 тэй хамт ирдэг анхдагч үсгийн маягууд нь ширээний програмуудад
тийм сайн тохиромжтой байж чаддаггүй. Том үсэгнүүд нь
зарим нь арзайж харагдах, зарим
<application>&netscape;</application>-н жижиг үсэгнүүд
тийм аятайхан харагддаггүй гэх мэт онцгүй тохиолдлууд тулгардаг.
Гэхдээ Х11 дээр хэрэглэгдэх боломжтой үнэгүй өндөр чанарын
Type1 (&postscript;) төрлийн үсгийн маягууд
байдаг. Жишээ нь URW үсгийн цуглуулганд
(<package>x11-fonts/urwfonts</package>)
өндөр чанарын type1 (<trademark class="registered">Times Roman</trademark>,
<trademark class="registered">Helvetica</trademark>, <trademark class="registered">Palatino</trademark> гэх мэтчилэн) үсгийн маягууд орсон байдаг.
Мөн Freefonts цуглуулганд
(<package>x11-fonts/freefonts</package>)
маш олон төрлийн үсгийн маяг байдаг бөгөөд ихэнх нь графиктай ажилладаг
<application>Gimp</application> зэрэг програмд зориулагдсан болохоор
дэлгэцийн харуулах зориулалтанд хэрэглэгддэггүй. Бас Х11 дээр цөөхөн
тохиргоо хийгээд &truetype; төрлийн үсгийн маяг хэрэглэдэг болгож болдог.
&man.X.7; хуудаснаас юм уу эсвэл
<link linkend="truetype">&truetype; үсгийн маягийн хэсгээс</link>
нэмэлт мэдээллүүдийг уншина уу.</para>
<para>Дээрх Type1 үсгийг портын цуглуулгаас суулгахын тулд
дараах тушаалыг оруулна:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11-fonts/urwfonts</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
<para>Энэ үйлдлийг бусад цуглуулган дээр мөн адил хийнэ.
X серверт эдгээр үсгээ таниулахын тулд тохируулгын файлд (<filename>/etc/X11/xorg.conf</filename>) дараах мөрийг нэмж өгдөг:</para>
<programlisting>FontPath "/usr/local/lib/X11/fonts/URW/"</programlisting>
<para>эсвэл Х ажиллаж байх үед дараах тушаалыг өгч болно:</para>
<screen>&prompt.user; <userinput>xset fp+ /usr/local/lib/X11/fonts/URW</userinput>
&prompt.user; <userinput>xset fp rehash</userinput></screen>
<para>Энэ тушаал нь Х хэсгийг хаагдах хүртэл хүчинтэй бөгөөд
ийм байдалд хүргэхгүй гэвэл ачаалах үед уншигддаг эхлэх файлд
нэмж өгдөг (<command>startx</command>-н эхлэх үед уншдаг файл нь
<filename>~/.xinitrc</filename>, харин <application>XDM</application>
зэргийн график нэвтрэлт хийдэг програмын эхлэн уншдаг файл нь
<filename>~/.xsession</filename> байдаг ).
Гурав дахь арга бол шинэ
<filename>/usr/local/etc/fonts/local.conf</filename> файл хэрэглэх юм:
<link linkend="antialias">anti-aliasing</link> хэсгээс уншина уу.
</para>
</sect2>
<sect2 xml:id="truetype">
<title>&truetype; үсгийн маяг</title>
<indexterm><primary>TrueType үсгийн маяг</primary></indexterm>
<indexterm><primary>үсгийн маяг</primary>
<secondary>TrueType</secondary>
</indexterm>
<para><application>&xorg;</application> нь өөртөө бас
&truetype; төрлийн үсгийн маягийг харуулах гүйцэтгэлтэй суусан байдаг.
Үүнийг гүйцэтгэх хоёр төрлийн гүйцэтгэл бий. Энэ хэсэгт freetype
модулийг харуулсан ба нөгөө үсгийн маяг харуулагчийг бодвол
илүү тогтвортой билээ. freetype модулийг идэвхжүүлэхийн тулд
дараах мөрийг <filename>/etc/X11/xorg.conf</filename> файлын
<literal>"Module"</literal> хэсэгт нэмнэ.</para>
<programlisting>Load "freetype"</programlisting>
<para>Одоо &truetype; үсгийн маягт зориулсан сан үүсгээд
(жишээлбэл
<filename>/usr/local/lib/X11/fonts/TrueType</filename>)
бүх &truetype; үсгүүдээ тэр санд хуулна. &macintosh; машинаас
&truetype; төрлийн үсгийн маягийг шууд хуулж болохгүй гэдгийг анхаарах
хэрэгтэй. Эдгээр нь Х11 дээр хэрэглэгдэхийн тулд
&unix;/&ms-dos;/&windows; хэлбэрийнх байх ёстой. Тэр санд хуулсныхаа
дараа <application>ttmkfdir</application>-г ашиглаж
<filename>fonts.dir</filename> файл үүсгэдэг бөгөөд ингэснээр Х
үсэг харуулагч нь шинэ файл суугдлаа гэдгийг таньдаг.
<command>ttmkfdir</command> нь FreeBSD-н портын цуглуулганд
<package>x11-fonts/ttmkfdir</package> гэж буй.</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/local/lib/X11/fonts/TrueType</userinput>
&prompt.root; <userinput>ttmkfdir -o fonts.dir</userinput></screen>
<para>Одоо &truetype; санг үсгийн маягийн таних замд нэмэх ёстой.
Энэ нь дээр <link linkend="type1">Type1</link> үсгийн маягт дээр өгүүлсэнтэй ижилхэн </para>
<screen>&prompt.user; <userinput>xset fp+ /usr/local/lib/X11/fonts/TrueType</userinput>
&prompt.user; <userinput>xset fp rehash</userinput></screen>
<para>гэж нэмэх юм уу эсвэл <filename>xorg.conf</filename> файл дотор
<literal>FontPath</literal> гэж нэмнэ.</para>
<para>Ингээд болох нь тэр. Одоо <application>&netscape;</application>,
<application>Gimp</application>,
<application>&staroffice;</application>, гэх мэтчилэн бүх X програмууд
суугдсан &truetype; үсгийн маягуудыг таних ёстой.
Маш бага хэмжээтэй (өндөр нарийвчлалтай дэлгэц дээр үзүүлэгдэх вэбийн текстүүд)
эсвэл маш том үсэгнүүд (<application>&staroffice;</application> дээр)
арай илүү харагдана.</para>
</sect2>
<sect2 xml:id="antialias">
<info><title>Anti-Aliased үсгийн маяг</title>
<authorgroup>
<author><personname><firstname>Жо Маркус</firstname><surname>Кларк</surname></personname><contrib>Шинэчилсэн </contrib></author>
</authorgroup>
</info>
<indexterm><primary>anti-aliased үсгийн маяг</primary></indexterm>
<indexterm><primary>үсгийн маяг</primary>
<secondary>anti-aliased</secondary></indexterm>
<para>X11-ийн <filename>/usr/local/lib/X11/fonts/</filename>
ба <filename>~/.fonts/</filename> дотор байгаа бүх үсгийн маягууд
автоматаар anti-aliasing гэж Xft-нийцтэй програмд хэрэглэгдэх
боломжтой болсон.
<application>KDE</application>, <application>GNOME</application>,
<application>Firefox</application> зэрэг хамгийн сүүлийн үеийн Xft-нийцтэй програмууд
байдаг.</para>
<para>Ямар үсгийн маягууд нь anti-aliased болохыг хянах эсвэл
anti-aliasing шинж чанаруудыг тохируулахын тулд
<filename>/usr/local/etc/fonts/local.conf</filename> файлыг
үүсгэх (хэрэв байвал засварлах) хэрэгтэй.
Xft үсгийн маягийн системийн хэд хэдэн шинж чанарууд энэ файлаар
тохируулагддаг бөгөөд энэ хэсэгт зөвхөн энгийн хэдийг жишээ татах болно.
Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.fonts-conf.5; хуудаснаас харна уу.</para>
<indexterm><primary>XML</primary></indexterm>
<para>Энэ файл нь XML хэлбэрийн байх ёстой. Том жижиг үсгийн
хэмжээнд нь анхааралтай хандах хэрэгтэй. Мөн нээгдсэн таглааг бас
зөв хаасан байх ёстой. Энэ файл эхлэхдээ энгийн DOCTYPE
тодорхойлолтоор эхэлдэг бөгөөд дараа нь
<literal>&lt;fontconfig&gt;</literal> таглаа араас нь залгаж явдаг:</para>
<programlisting>
&lt;?xml version="1.0"?&gt;
&lt;!DOCTYPE fontconfig SYSTEM "fonts.dtd"&gt;
&lt;fontconfig&gt;
</programlisting>
<para>Өмнө хэлсэнчлэн
<filename>/usr/local/lib/X11/fonts/</filename> болон
<filename>~/.fonts/</filename> санд байгаа үсгийн маягууд
автоматаар Xft-нийцтэй програмд танигддаг. Та үүнээс өөр санд
үсгийн маяг байрлуулсан бол
<filename>/usr/local/etc/fonts/local.conf</filename> файлд
доор дурдсантай ижил мөр оруулж өгөх хэрэгтэй:</para>
<programlisting>&lt;dir&gt;/үсгийн/маягийн/байгаа/сангийн&lt;/зам&gt;</programlisting>
<para>Шинэ үсэг, ялангуяа шинэ сан нэмсний дараа үсгийн маягийн
түр хадгалагдсан орон зайг дараах тушаалаар сэргээх ёстой:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>fc-cache -f</userinput></screen>
<para>Anti-aliasing нь ирмэгийг жаахан уусгаж зөөлрүүлэн харагдуулдаг
болохоор жижиг үсгүүдийг уншихад эвтэйхэн болгодог бөгөөд
том үсгийн <quote>шаталсан ирмэгийг</quote> зөөллөж гөлийлгөдөг.
Иймэрхүү зөөллөсөн шинэ чанар нь ердийн текст дээр хэрэгжихээр
нүдэнд ядаргаатай өвтгөх нөлөө үүсгэж магадгүй юм.
Тэгэхээр 14-н хэмжээнээс бага үсгийн маяганд anti-aliasing
шинж чанарыг хэрэглэхгүй гэж бодвол дараах мөрийг оруулаарай:</para>
<programlisting> &lt;match target="font"&gt;
&lt;test name="size" compare="less"&gt;
&lt;double&gt;14&lt;/double&gt;
&lt;/test&gt;
&lt;edit name="antialias" mode="assign"&gt;
&lt;bool&gt;false&lt;/bool&gt;
&lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;
&lt;match target="font"&gt;
&lt;test name="pixelsize" compare="less" qual="any"&gt;
&lt;double&gt;14&lt;/double&gt;
&lt;/test&gt;
&lt;edit mode="assign" name="antialias"&gt;
&lt;bool&gt;false&lt;/bool&gt;
&lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;</programlisting>
<indexterm><primary>үсгийн маяг</primary>
<secondary>зай авалт</secondary></indexterm>
<para>Жигд зай авалттай үсгийн маяганд
anti-aliasing шинж чанар зөв хэрэгжихгүй байж магадгүй.
Энэ асуудал
<application>KDE</application> дээр их тулгардаг.
Үүний засах нэг арга бол тийм үсгүүдийн зай авалтыг
100 байх ёстой гэж зааж өгдөг. Дараах мөрийг нэмж үүнийг
гүйцэтгэнэ:</para>
<programlisting> &lt;match target="pattern" name="family"&gt;
&lt;test qual="any" name="family"&gt;
&lt;string&gt;fixed&lt;/string&gt;
&lt;/test&gt;
&lt;edit name="family" mode="assign"&gt;
&lt;string&gt;mono&lt;/string&gt;
&lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;
&lt;match target="pattern" name="family"&gt;
&lt;test qual="any" name="family"&gt;
&lt;string&gt;console&lt;/string&gt;
&lt;/test&gt;
&lt;edit name="family" mode="assign"&gt;
&lt;string&gt;mono&lt;/string&gt;
&lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;</programlisting>
<para>(энэ нь бусад ердийн ижил зай авалттай үсгийн маягуудыг
<literal>"mono"</literal> гэсэн нэрээр хандана гэж зааж өгч байна)
тэгээд дараа нь:</para>
<programlisting> &lt;match target="pattern" name="family"&gt;
&lt;test qual="any" name="family"&gt;
&lt;string&gt;mono&lt;/string&gt;
&lt;/test&gt;
&lt;edit name="spacing" mode="assign"&gt;
&lt;int&gt;100&lt;/int&gt;
&lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt; </programlisting>
<para>Helvetica зэрэг зарим үсгийн маягуудад
anti-aliased хэрэглэх үед бага зэрэг хүндрэлүүд гарч болзошгүй.
Энэ загвар нь тийм үсгийн маягуудын талыг нь хасах шинж илэрдэг.
Хамгийн муугаар бодоход програмууд ажиллах үедээ нурдаг. Үүнээс сэргийлэхийн тулд
<filename>local.conf</filename> файлд дараах мөрийг нэмнэ:</para>
<programlisting> &lt;match target="pattern" name="family"&gt;
&lt;test qual="any" name="family"&gt;
&lt;string&gt;Helvetica&lt;/string&gt;
&lt;/test&gt;
&lt;edit name="family" mode="assign"&gt;
&lt;string&gt;sans-serif&lt;/string&gt;
&lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt; </programlisting>
<para>
<filename>local.conf</filename> файлыг засварлаж дуусаад
уг файлыг <literal>&lt;/fontconfig&gt;</literal> таглаагаар
дууссан эсэхийг шалгаарай. Ингээгүй бол уг файлын өөрчлөлтийг
үл хэрэгсэж хэрэгжүүлдэггүй.</para>
<para>Эцэст нь хэрэглэгчид өөрсдийн гэсэн тохируулгаа
хувийн сан дотор буй
<filename>.fonts.conf</filename> файл дотор хийж болдог.
Ингэхийн тулд хэрэглэгч бүр
<filename>~/.fonts.conf</filename> файл үүсгэх хэрэгтэй. Энэ файл нь
мөн XML хэлбэртэй байх ёстой.</para>
<indexterm><primary>LCD дэлгэц</primary></indexterm>
<indexterm><primary>Үсгийн маяг</primary>
<secondary>LCD дэлгэц</secondary></indexterm>
<para>Сүүлчийн үг: LCD дэлгэцтэй үед sub-pixel харуулалт
хэрэглэх хүсэлт гарч болзошгүй. Энэ нь үндсэндээ
(хэвтээ чиглэлд нь салгасан) улаан, ногоон болон цэнхэр
өнгийн бүрдлүүдийг тусад нь салгаж харуулснаар хэвтээ
чиглэлийн дүрслэх чадварыг сайжруулдаг.
Үр дүн нь мэдээж маш сайн харуулалт үүсдэг.
Ингэж зөвшөөрүүлэхийн тулд
<filename>local.conf</filename> файлд дараах мөрийг нэмнэ:</para>
<programlisting>
&lt;match target="font"&gt;
&lt;test qual="all" name="rgba"&gt;
&lt;const&gt;unknown&lt;/const&gt;
&lt;/test&gt;
&lt;edit name="rgba" mode="assign"&gt;
&lt;const&gt;rgb&lt;/const&gt;
&lt;/edit&gt;
&lt;/match&gt;
</programlisting>
<note><para>Дэлгэцийн төрлөөс хамаарч
<literal>rgb</literal> нь <literal>bgr</literal>,
<literal>vrgb</literal> эсвэл <literal>vbgr</literal> гэж
өөрчлөгдөж болзошгүй тул янз янзаар нь туршиж аль нь илүү
тохирч байгааг олоорой.</para></note>
</sect2>
</sect1>
<sect1 xml:id="x-xdm">
<info><title>X Display Manager буюу харуулалт зохицуулагч</title>
<authorgroup>
<author><personname><firstname>Сэф</firstname><surname>Кингсли</surname></personname><contrib>Хамтран бичилцсэн </contrib></author>
</authorgroup>
</info>
<sect2>
<title>Ерөнхий ойлголт</title>
<indexterm><primary>X Display Manager буюу харуулалт зохицуулагч</primary></indexterm>
<para>X Display Manager (<application>XDM</application>) буюу Х
харуулалт зохицуулагч гэдэг нь Х цонхот системд сонгогдон
хэрэглэгдэж болох бөгөөд нэвтрэх үйлдэлд хэрэглэгддэг.
Энэ нь бага хүчин чадалтай <quote>X терминал</quote>, ширээний
програмын орчин, мөн том сүлжээнд буй харуулалтын сервер зэрэг
төрөл бүрийн нөхцөлд хэрэглэгддэг. Нэгэнт Х цонхот систем нь
сүлжээ болон бүртгэлийн бие даасан гүйцэтгэлтэй болохоор Х
үйлчлүүлэгч болон серверүүдийн хоорондох холбоог тохируулах
маш олон арга бий. <application>XDM</application> нь
холбогдож болох серверүүдийг график горимд дүрсэлж харуулдаг
бөгөөд нэр болон нууц үг оруулах нөхцөл биелүүлж өгдөг.</para>
<para>Та <application>XDM</application>-г хэрэглэгчид зориулж
&man.getty.8; хэрэгслийн биелүүлдэг гүйцэтгэлтэй
( <xref linkend="term-config"/> хэсгээс дэлгэрэнгүйг харна уу)
ижил гэж бодох хэрэгтэй. Тэгэхээр энэ нь
систем рүү нэвтрэх үйлдлийг гүйцэтгэдэг бөгөөд нэвтрүүлэхдээ тухайн
хэрэглэгчийн орчинг ажиллуулж (голдуу Х цонхны зохицуулагч байдаг
) хэрэглэгчийг гарах хүртэл нь хүлээж байдаг. Мөн өөр хэрэглэгч
холбогдох үед холбогдох дэлгэцийг харуулан нэвтрэх үйлдэл
хийлгэх боломжийг
<application>XDM</application> биелүүлж байдаг.</para>
</sect2>
<sect2>
<title>XDM-г хэрэглэх нь</title>
<para><application>XDM</application>-ийг ашиглаж эхлэхийн тулд
<package>x11/xdm</package> портыг суулгана (энэ нь
анхдагчаар <application>&xorg;</application>-ийн сүүлийн үеийн
хувилбаруудтай цуг суудаггүй). Дараа нь
<application>XDM</application> далд чөтгөрийг
<filename>/usr/local/bin/xdm</filename> гэсэн байрлалаас олж болно.
Энэ нь <systemitem class="username">root</systemitem> эрхтэй хүнээр ямар ч үед
эхлүүлэгдэж болдог бөгөөд эхлэнгүүтээ уг машинд буй Х цонхыг
зохицуулах үүргийг гүйцэтгэж эхэлдэг. Хэрэв
<application>XDM</application>-г машиныг шинээр ачаалагдах
болгонд эхлүүлэх хүсэлтэй байгаа бол үүнийг биелүүлэх хамгийн эвтэйхэн зам бол
<filename>/etc/ttys</filename> файлд оруулга хийж өгөх билээ.
Энэ файлын зохион байгуулалтын талаар <xref linkend="term-etcttys"/> хэсэгт хараарай.
<filename>/etc/ttys</filename> файл дотор
<application>XDM</application>-г виртуал терминал
дээр далд чөтгөр хэлбэрээр ажиллуулна гэсэн дараах мөр байдаг:</para>
<screen>ttyv8 "/usr/local/bin/xdm -nodaemon" xterm off secure</screen>
<para>Анхдагч тохируулгаараа энэ нь хоригдсон байдаг бөгөөд
идэвхжүүлэхийг хүсвэл тав дахь үг болох <literal>off</literal> гэснийг
<literal>on</literal> болгож өөрчлөөд &man.init.8;-г
<xref linkend="term-hup"/> дээр заасны дагуу шинээр ачаалах хэрэгтэй.
Эхний талбар нь уг програмын зохицуулах терминалын нэр бөгөөд
<literal>ttyv8</literal> гэсэн буй. Энэ нь
<application>XDM</application> есдүгээр виртуал терминал
дээр ажиллаж эхэлнэ гэсэн үг юм.</para>
</sect2>
<sect2>
<title>XDM-г тохируулах нь</title>
<para><application>XDM</application>-г тохируулах файл
<filename>/usr/local/lib/X11/xdm</filename> санд байдаг.
Энэ сан дотор <application>XDM</application>-н харагдцыг
өөрчилж тохируулах хэд хэдэн файл бий.
Голдуу дараах төрлийн файлууд байдаг:</para>
<informaltable frame="none" pgwide="1">
<tgroup cols="2">
<thead>
<row>
<entry>Файл</entry>
<entry>Тодорхойлолт</entry>
</row>
</thead>
<tbody>
<row>
<entry><filename>Xaccess</filename></entry>
<entry>Хэрэглэгчийн эрхийн дүрэм.</entry>
</row>
<row>
<entry><filename>Xresources</filename></entry>
<entry>X-н resource буюу эх сурвалж анхдагч утгууд.</entry>
</row>
<row>
<entry><filename>Xservers</filename></entry>
<entry>Дотоод юм уу алсад буй холбогдож болох дэлгэц зохицуулагчдын жагсаалт.</entry>
</row>
<row>
<entry><filename>Xsession</filename></entry>
<entry>Нэвтрэх үед тухайн орчинд үйлдэгддэг анхдагч скрипт.</entry>
</row>
<row>
<entry><filename>Xsetup_</filename>*</entry>
<entry>Нэвтрэх үйлдлээс өмнө нь програмуудыг ачаалагч скрипт.</entry>
</row>
<row>
<entry><filename>xdm-config</filename></entry>
<entry>Уг машин дээр ажиллаж байгаа бүх харуулагчдыг
ерөнхийд нь тохируулагч файл.</entry>
</row>
<row>
<entry><filename>xdm-errors</filename></entry>
<entry>Сервер програмаас үүсгэгдсэн алдаанууд.</entry>
</row>
<row>
<entry><filename>xdm-pid</filename></entry>
<entry>Одоогийн ажиллаж байгаа XDM-н процесс ID дугаар.</entry>
</row>
</tbody>
</tgroup>
</informaltable>
<para>Мөн энэ сан дотор <application>XDM</application>-г ажиллаж байх
үед уг график орчныг тохируулдаг скрипт болон програмууд байдаг.
Саяны жагсаасан файлуудын зориулалтыг ерөнхийд нь дор дурдав.
Уг файлуудыг хэрэглэх дэлгэрэнгүй заавар нь &man.xdm.1; хуудсанд
тодорхойлогдсон байгаа.</para>
<para>Анхныхаа тохируулгаар бол энгийн нэгэн нэвтрэх дөрвөлжин цонх дотор
уг машины нэр харуулагдсан байдаг ба том үсгээр <quote>Login:</quote>
гэж бичээд доод хэсэгт нь
<quote>Password:</quote> гэж нууц үг оруулах талбар байдаг.
Энэ цонхноос эхлэн
<application>XDM</application>-н харагдцыг өөрчилж эхэлж болох юм.</para>
<sect3>
<title>Xaccess</title>
<para>
<application>XDM</application>-ээр хянагддаг харуулагчтай
холбогдох протоколыг
X Display Manager Connection Protocol (XDMCP)
гэж нэрлэдэг.
Энэ файл нь алсад буй компьютераас XDMCP холболт ямар
дүрмээр хийгдэхийг заан хянаж байдаг.
Энэ нь алсаас холбогдох холболтыг хүлээж авах
тохиргоог <filename>xdm-config</filename> файлд хийх хүртэл
хориотой байдаг. Анхдагч тохиргоогоороо бол ямар ч хэрэглэгчийн
холболтыг зөвшөөрөхгүй гэж заагдсан байдаг.</para>
</sect3>
<sect3>
<title>Xresources</title>
<para>Энэ нь харуулагчдыг сонгох нэвтрэх дэлгэцийн харуулалтыг
өөрчилж болох анхдагч утгууд хадгалсан файл юм.
Энэ файлаар нэвтрэх програмыг өөрчилж болно. Файлын зохион байгуулалт
нь Х11-н бичиг баримтад заасантай ижил загвартай байдаг.</para>
</sect3>
<sect3>
<title>Xservers</title>
<para>Энэ нь сонгогдож болох харуулагчдын жагсаалт хадгалсан файл.</para>
</sect3>
<sect3>
<title>Xsession</title>
<para>Энэ файл нь <application>XDM</application>-д зориулсан
хэрэглээг холбогдсоны дараа гүйцэтгэгдэх скрипт файл юм.
Ихэнхдээ хэрэглэгчид өөрсдийнхөө эхлэл санд буй
<filename>~/.xsession</filename> файл дотор өөрсдийн гэсэн
ажиллуулах бичлэгээ бичиж энэ файлын гүйцэтгэлийг дардаг.</para>
</sect3>
<sect3>
<title>Xsetup_*</title>
<para>Энэ файл нь нэвтрэх цонх болон харуулагчдыг
сонгогдохоос өмнө автоматаар
ажилладаг. Харуулагч болгонд зориулсан скрипт нь
<filename>Xsetup_</filename> нэрэн дээр
харуулагчийн дугаар залгагдсан нэртэй байдаг (
жишээ нь дотоод харуулагч
<filename>Xsetup_0</filename> гэсэн нэртэй байдаг).
Энэ файлд голдуу <command>xconsole</command> зэргийн
нэг юм уу хоёр програмыг ар талд
ажиллуулж байхаар бичсэн байдаг.</para>
</sect3>
<sect3>
<title>xdm-config</title>
<para>Энэ файлд харуулагч болгонд хэрэглэгдэх
програмын анхдагч утга хэлбэрийн тохируулгууд байдаг.</para>
</sect3>
<sect3>
<title>xdm-errors</title>
<para>Энэ файл дотор <application>XDM</application>
ажиллуулахыг оролдсон серверээс гарсан алдаануудыг
бичсэн байдаг. Хэрэв <application>XDM</application>
эхлүүлсэн дэлгэц ямар нэгэн замаар гацах юм бол юунаас болсон
эсэхийг нь мэдэх хамгийн зөв газар бол энэ билээ. Эдгээр алдаанууд
мөн хэрэглэгчийн тухайн орчноос хамаарч
<filename>~/.xsession-errors</filename> файл дотор
бас бичигддэг.</para>
</sect3>
</sect2>
<sect2>
<title>Сүлжээний харуулагч серверийг ажиллуулах</title>
<para>Бусад хэрэглэгчдийг харуулагч сервер рүү холбохын тулд
та хандах эрхийн дүрмийг засварлаж холболт хүлээж авагчийг
зөвшөөрүүлэх хэрэгтэй. Анхдагч утгаараа үүнийг хорьсон байдаг.
<application>XDM</application>-г холболт хүлээж авдаг
болгохын тулд эхлээд <filename>xdm-config</filename>
файл доторх мөрийг тайлбар мөр болгож хүчингүй болгох
хэрэгтэй:</para>
<screen>! SECURITY: do not listen for XDMCP or Chooser requests
! Comment out this line if you want to manage X terminals with xdm
DisplayManager.requestPort: 0</screen>
<para>тэгээд <application>XDM</application>-ийг шинээр
эхлүүлэх хэрэгтэй. Ийм файлд <quote>#</quote> тэмдгээр
тайлбар мэт болгож хасдаггүй харин <quote>!</quote>
тэмдэг хэрэглэх хэрэгтэй гэдгийг санах хэрэгтэй.
<filename>Xaccess</filename> файл доторхоос жишээнүүдийг
харах хэрэгтэй бөгөөд
&man.xdm.1; гарын авлагаас дэлгэрэнгүй унших нь зүйтэй.</para>
</sect2>
<sect2>
<title>XDM-н орлуулгууд</title>
<para>
<application>XDM</application>-г орлох хэд хэдэн програм бий.
Тэдний нэг болох
<application>KDM</application>-г (
<application>KDE</application>-тэй цуг ирдэг) энэ бүлэгт
тайлбарлах болно. Харуулалт зохицуулагч
<application>KDM</application> нь маш олон төрлийн харуулах
загварыг санал болгодог бөгөөд нэвтрэх үед цонх зохицуулагчдыг
давхар сонгож болох боломж өгдөг.</para>
</sect2>
</sect1>
<sect1 xml:id="x11-wm">
<info><title>Дэлгэцийн орчин</title>
<authorgroup>
<author><personname><firstname>Валентино</firstname><surname>Вашетто</surname></personname><contrib>Хамтран бичсэн </contrib></author>
<!-- June 2001 -->
</authorgroup>
</info>
<para>Энэ хэсэгт FreeBSD-н Х-д зориулсан төрөл бүрийн дэлгэцийн
орчнуудыг тайлбарлах болно. <quote>Дэлгэцийн орчин</quote> гэдэгт
энгийн цонх зохицуулагчаас авахуулаад төрөл бүрийн ширээний
програмыг агуулсан цогц програмууд болох
<application>KDE</application> болон <application>GNOME</application>
зэрэг ордог.
</para>
<sect2 xml:id="x11-wm-gnome">
<title>GNOME</title>
<sect3 xml:id="x11-wm-gnome-about">
<title>GNOME-н тухай</title>
<indexterm><primary>GNOME</primary></indexterm>
<para><application>GNOME</application> гэдэг нь
компьютераа тохируулахад тань амарчилж хөнгөвчилсөн
дэлгэцийн програмын орчин юм. <application>GNOME</application>
дотор самбар (програм эхлүүлэх болон төлөв байдлыг нь харуулах
зорилготой), дэлгэцийн орон зай (програмууд байрлахад зориулагдсан
), дэлгэцийн хэрэгслүүд болон програмуудын цуглуулга, мөн програмууд
өөр хоорондоо зохицож ажиллахад зориулагдсан хэд хэдэн журам
агуулагдаж байдаг. Өөр үйлдлийн систем юм уу эсвэл өөр
орчинд ажиллаж сурсан хүмүүст
<application>GNOME</application>-н санал болгож байгаа
хүчтэй бөгөөд аятайхан график орчин нь дасахад амар санагддаг.
FreeBSD дээрх <application>GNOME</application>-н талаар
дэлгэрэнгүй мэдээллийг <link xlink:href="http://www.FreeBSD.org/gnome">FreeBSD-н GNOME
Төслийн</link> вэб хуудаснаас харах хэрэгтэй. Уг вэб хуудсанд
<application>GNOME</application>-г хэрхэн суулгаж тохируулан мөн зохицуулах
талаар нэлээн өргөн хэмжээний асуулт хариултууд байдаг. </para>
</sect3>
<sect3 xml:id="x11-wm-gnome-install">
<title>GNOME-г суулгах</title>
<para>Энэ програм хангамжийг портын цуглуулга юм уу эсвэл багцаас
хялбар аргаар суулгаж болно:</para>
<para>Сүлжээнээс <application>GNOME</application>-г багц хэлбэрээр
нь суулгахыг хүсвэл дараах тушаалыг өгөхөд хангалттай:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r gnome2</userinput></screen>
<para> <application>GNOME</application>-г порт дотор эх бичлэгээс нь
хөрвүүлж суулгахыг хүсвэл дараах тушаалаар суулгана:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/gnome2</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
<para>Зөв ажиллагааг хангахын тулд <application>GNOME</application> нь
<filename>/proc</filename> файлын системийг холбосон байхыг
шаарддаг. Эхлүүлэх явцад &man.procfs.5;-г автоматаар холбохын
тулд доорхи</para>
<programlisting>proc /proc procfs rw 0 0</programlisting>
<para>мөрийг <filename>/etc/fstab</filename> файлд нэмж өгөх
хэрэгтэй.</para>
<para><application>GNOME</application> суугдсаны дараа
Х серверт анхдагч цонх зохицуулагчийн оронд
<application>GNOME</application> эхлэхийг зааж өгөх хэрэг гардаг.
</para>
<para>
<application>GNOME</application>-г эхлүүлэх амархан арга бол
GNOME-н харуулалтыг зохицуулагч буюу <application>GDM</application>-г
хэрэглэх билээ.
<application>GDM</application> нь
<application>GNOME</application>-той хамт суугддаг боловч
анхдагч тохиргоогоороо бол идэвхжээгүй байдаг. Дараах мөрийг
<filename>/etc/rc.conf</filename> файлд нэмж идэвхжүүлж
болно:</para>
<programlisting>gdm_enable="YES"</programlisting>
<para>Дахин ачаалсны дараа
<application>GNOME</application> автоматаар эхэлдэг.</para>
<para><application>GNOME</application>-ийн бүх үйлчилгээг ихэвчлэн
<application>GDM</application>-тэй цуг эхлүүлэх шаардлага байдаг.
Ингэхийн тулд дараах мөрийг <filename>/etc/rc.conf</filename>
файлд нэмнэ:</para>
<programlisting>gnome_enable="YES"</programlisting>
<para><application>GNOME</application>-г мөн тушаал бичдэг мөрнөөс
<filename>.xinitrc</filename> файлд зөв тохируулга хийснээр ажиллуулж
бас болно. Хэрэв <filename>.xinitrc</filename> файл өмнө нь
байж байвал уг файлд байгаа цонх зохицуулагч эхлэх мөрийг
арилгаад оронд нь
<application>/usr/local/bin/gnome-session</application> гэж
оруулах хэрэгтэй.
Хэрэв нэг их онц чухал мөр уг тохиргооны файл дотор байхгүй гэж
та мэдэж байгаа бол дараах тушаалыг өгч бас болно:</para>
<screen>&prompt.user; <userinput>echo "/usr/local/bin/gnome-session" &gt; ~/.xinitrc</userinput></screen>
<para>Тэгээд <command>startx</command> гэсэн тушаалыг бичихэд
<application>GNOME</application> дэлгэцийн орчин эхлэх болно.</para>
<note><para>Хэрэв
<application>XDM</application> юм уу ямар нэгэн өөр
дэлгэцийн орчин хэрэглэгдэж байсан бол <filename>.xsession</filename>
гэсэн файл үүсгээд уг файл дотор өмнө ярьж байсан оруулгыг
оруулах хэрэгтэй. Ингэхийн тулд уг файлыг засварлагчаар нээгээд
дотор байгаа мөрийг
<application>/usr/local/bin/gnome-session</application> мөрөөр
дарж бичихэд болно:
</para></note>
<screen>&prompt.user; <userinput>echo "#!/bin/sh" &gt; ~/.xsession</userinput>
&prompt.user; <userinput>echo "/usr/local/bin/gnome-session" &gt;&gt; ~/.xsession</userinput>
&prompt.user; <userinput>chmod +x ~/.xsession</userinput></screen>
<para>Өөр нэг сонголт бол цонх зохицуулагчид өөрчлөлт хийж
нэвтрэлт хийгдэх үед дэлгэцийн орчныг сонгож болдгоор
тохируулж болдог.
<link linkend="x11-wm-kde-details">KDE-н дэлгэрэнгүй</link> хэсэгт
<application>KDE</application>-н дэлгэцийн орчны
зохицуулагч <application>KDM</application> дээр хэрхэн үүнийг
хийдэг талаар тайлбарласан байгаа.</para>
</sect3>
</sect2>
<sect2 xml:id="x11-wm-kde">
<title>KDE</title>
<indexterm><primary>KDE</primary></indexterm>
<sect3 xml:id="x11-wm-kde-about">
<title>KDE-н тухай</title>
<para><application>KDE</application> бол хэрэглэхэд тун
амар орчин үеийн дэлгэцийн орчин юм. Хэрэглэгчид хэрэгтэй
<application>KDE</application>-н санал болгодог зарим зүйлс бол:</para>
<itemizedlist>
<listitem>
<para>Орчин үеийн сайхан дэлгэцийн орчин</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Сүлжээгээр ажиллуулахад ямар ч хүндрэлгүй</para>
</listitem>
<listitem>
<para><application>KDE</application> дэлгэцийн орчин болон
түүний програмуудад зориулж өөртөө агуулсан тусламжийн системтэй</para>
</listitem>
<listitem>
<para>
<application>KDE</application>бүх програмууддаа тохирсон
загвар маягтай</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Стандартчлагдсан цэс болон багажит самбар, гарын товчлолууд,
өнгөний хүснэгт гэх мэтчилэн.</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Internationalization буюу олон хэлийн дэмжлэг: <application>KDE</application>
нь 55 гаран гадаад хэл дээр боломжтой</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Бүх дэлгэцийн орчны тохируулгыг төвлөрүүлсэн
цонхот загвартай тохиргоо хийх боломж</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Маш олон
<application>KDE</application> програмууд</para>
</listitem>
</itemizedlist>
<para><application>KDE</application> нь
<application>Konqueror</application> нэртэй &unix; ертөнцөд
өрсөлдөөн ихтэй хөтлөгчүүдийн нэг болох вэб хөтлөгчтэй хамт ирдэг.
<application>KDE</application>-н талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг
<link xlink:href="http://www.kde.org/">KDE
вэб хуудаснаас </link> харж болно.
<application>KDE</application>-тэй холбоотой эх үүсвэрүүд болон FreeBSD-тэй холбоотой тусгай мэдээллийг
<link xlink:href="http://freebsd.kde.org/">KDE/FreeBSD-ийн санаачлага</link>
вэб хуудаснаас лавлах хэрэгтэй.</para>
<para>FreeBSD дээр <application>KDE</application>-н хоёр хувилбар байдаг. Хувилбар 3 нь удаан
хугацааны туршид байгаа бөгөөд портын цуглуулгад байдаг боловч цааш хөгжүүлэлт хийгдэхгүй бөгөөд
ажиллахгүй байж болох асуудалтай. Хувилбар 4 нь шинэчлэгдсэн бөгөөд
<application>KDE</application> хэрэглэгчийн хувьд анхдагч сонголт
юм.
Эдгээр нь бүр цуг зэрэгцэн суулгагдаж болдог.</para>
</sect3>
<sect3 xml:id="x11-wm-kde-install">
<title>KDE-г суулгах нь</title>
<para><application>GNOME</application> болон бусад дэлгэцийн орчны
програмуудыг суулгадаг шиг энэхүү програм хангамжийг
портын цуглуулга юм уу эсвэл багцаас хялбар аргаар
суулгаж болно:</para>
<para>Сүлжээгээр <application>KDE 3</application>-г багц хэлбэрээр
суулгана гэвэл дараах тушаалыг өгөхөд л болно:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r kde</userinput></screen>
<para>Сүлжээгээр <application>KDE 4</application>-г багц хэлбэрээр
суулгана гэвэл дараах тушаалыг өгөхөд л болно:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r kde4</userinput></screen>
<para>&man.pkg.add.1; автоматаар уг програмын сүүлийн хувилбарыг нь
нөхөж суулгах болно.</para>
<para><application>KDE 3</application>-г эх бичлэгээс нь
хөрвүүлж суулгана гэвэл портын цуглуулгыг ашиглаарай:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/kde3</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
<para><application>KDE 4</application>-г эх бичлэгээс нь
хөрвүүлж суулгана гэвэл портын цуглуулгыг ашиглаарай:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11/kde4</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
<para> <application>KDE</application> суугдсаны дараа
Х серверт анхдагч цонх зохицуулагчийн оронд KDE-г
ажиллуулна гэж зааж өгөх хэрэгтэй. Үүний тулд
<filename>.xinitrc</filename> файлыг дараах аргаар
засварлаж мөн болно:</para>
<para><application>KDE 3</application>-н хувьд:</para>
<screen>&prompt.user; <userinput>echo "exec startkde" &gt; ~/.xinitrc</userinput></screen>
<para><application>KDE 4</application>-н хувьд:</para>
<screen>&prompt.user; <userinput>echo "exec /usr/local/kde4/bin/startkde" &gt; ~/.xinitrc</userinput></screen>
<para>Одоо ингээд
<command>startx</command> тушаалыг ажиллуулбал
<application>KDE</application> дэлгэцийн орчин эхлэх болно.</para>
<para>Хэрэв урьд нь
<application>XDM</application> зэрэг өөр дэлгэцийн
орчин хэрэглэгдэж байсан бол тохируулга арай өөр байх
болно. Тэр үед
<filename>.xsession</filename> файлыг засварлах хэрэгтэй.
Энэ бүлгийн сүүл хэсэгт
<application>KDM</application>-н талаар зааварласан байгаа.</para>
</sect3>
</sect2>
<sect2 xml:id="x11-wm-kde-details">
<title> KDE-н талаар дэлгэрэнгүй</title>
<para>Одоо <application>KDE</application> суугдсан байгаа
болохоор ихэнх зүйлсийг та тусламжийн системийг нь ашиглан
нээж олох юм уу эсвэл зүгээр л цэснүүд дээр дарж туршиж
болох юм.
&windows; эсвэл &mac; төрлийн хэрэглэгчдэд
бол бараг гэртээ байгаа юм шиг л сэтгэгдэл төрөх байх.</para>
<para><application>KDE</application>-н хамгийн сайн заавар бичиг
баримтууд интернэт дээр бий. <application>KDE</application>
өөртэйгөө хамт
<application>Konqueror</application> хөтлөгч мөн маш
олон програм болон өргөжүүлсэн бичиг баримтуудтай ирдэг. Бүлгийн
үлдсэн хэсэгт санамсаргүй нээж олсон ч гэсэн сурахад хүндрэлтэй
техникийн зарим асуудлуудыг зааварчлах болно.</para>
<sect3 xml:id="x11-wm-kde-kdm">
<title>KDE Display Manager буюу KDE-н дэлгэцийн зохицуулагч</title>
<indexterm><primary>KDE</primary>
<secondary>дэлгэц зохицуулагч</secondary></indexterm>
<para>Олон хэрэглэгчтэй системийн администратор
хэрэглэгчдэд график нэвтрэх горим хэрэглэхийг хүсдэг.
Өмнө тайлбарласны дагуу
<link linkend="x-xdm">XDM</link> ийм зорилгоор бас хэрэглэгдэж
болно. Гэхдээ
<application>KDE</application> бас үүнтэй ижил үүрэг
гүйцэтгэж чадах <application>KDM</application> нэртэй
харагдац сайтай эвтэйхэн нэвтрэх хэсгийг санал болгодог.
Мөн хэрэглэгч бүр уг зохицуулагчийн цэснээс ямар дэлгэцийн орчинд
холбогдохоо (<application>KDE</application>,
<application>GNOME</application>, эсвэл бусад өөр) нэвтрэх үедээ
сонгож болдог.</para>
<para><application>KDM</application>-г идэвхжүүлэхийн тулд
<application>KDE</application>-ийн хувилбараас хамааран өөр өөр файлыг
засварлах хэрэгтэй болдог.</para>
<para><application>KDE 3</application>-н хувьд <filename>/etc/ttys</filename> файлд буй
<literal>ttyv8</literal> гэсэн оруулгатай хэсгийг дараах маягаар
өөрчлөх ёстой:</para>
<programlisting>ttyv8 "/usr/local/bin/kdm -nodaemon" xterm on secure</programlisting>
<para><application>KDE 4</application>-н хувьд &man.procfs.5;-г холбож
<filename>/etc/rc.conf</filename> файлд дараах мөрийг нэмэх ёстой:</para>
<programlisting>kdm4_enable="YES"</programlisting>
</sect3>
</sect2>
<sect2 xml:id="x11-wm-xfce">
<title>Xfce</title>
<sect3 xml:id="x11-wm-xfce-about">
<title>Xfce-н тухай</title>
<para><application>Xfce</application> нь
<application>GNOME</application> дээр хэрэглэгддэг
GTK+ хэрэгсэл дээр үндэслэгдсэн дэлгэцийн орчин бөгөөд хэрэглэхэд
маш хөнгөн амархан тохируулгатай билээ. Өнгөц харахад
&unix; системүүд дээр байдаг үнэтэй зарагддаг
<application>CDE</application> дэлгэцийн орчинтой
төсөөтэй. <application>Xfce</application>-н зарим
шинж чанарыг дурдвал:</para>
<itemizedlist>
<listitem>
<para>Дэлгэцийн орчинд ажиллахад тун амар хялбаршуулсан</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Хулганы чирж тавих үйлдэл зэрэгт бүрэн тохируулагдсан
</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Цэс болон програм ачаалах үндсэн самбар нь
<application>CDE</application>-тэй ижил</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Цонх зохицуулагч, файл зохицуулагч, дууны оролт гаралтыг
зохицуулагч,
<application>GNOME</application>-н дэмжлэгтэй програмуудыг
ажиллуулах тохиромж зэрэг олон зүйлсийг багтаасан</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Орчноо өөрчилж болдог (GTK+ дэмжлэгтэй учраас)</para>
</listitem>
<listitem>
<para>Түргэн, хөнгөн үр бүтээлтэй болохоор санах ойн хязгаарлалтай
удаан машинуудад тун тохиромжтой.</para>
</listitem>
</itemizedlist>
<para> <application>Xfce</application>-н дэлгэрэнгүй мэдээллийг
<link xlink:href="http://www.xfce.org/">Xfce
вэб хуудаснаас</link> хараарай.</para>
</sect3>
<sect3 xml:id="x11-wm-xfce-install">
<title>Xfce-г суулгах нь</title>
<para><application>Xfce</application>-н багц хувилбар
(үүнийг бичиж байх үед) байдаг. Суулгахын тулд ердөө л:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r xfce4</userinput></screen>
<para>Мөн портын цуглуулга дотроос эх бичлэгээс нь хөрвүүлж суулгаж болно:</para>
<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/x11-wm/xfce4</userinput>
&prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
<para>Одоо Х серверт Х орчныг эхлүүлэх үед
<application>Xfce</application>-г ажиллуул гэж зааж өгөхийн тулд:</para>
<screen>&prompt.user; <userinput>echo "/usr/local/bin/startxfce4" &gt; ~/.xinitrc</userinput></screen>
<para>Дараагийн удаа Х эхлэх үед
<application>Xfce</application> нь дэлгэцийн орчин болсон байна.
Мөн өмнөх орчнуудтай ижил, хэрэв
<application>XDM</application> зэрэг өөр орчин урьд нь
хэрэглэгдэж байсан бол
<filename>.xsession</filename> файлыг үүсгээд
<link linkend="x11-wm-gnome">GNOME</link> хэсэгт тайлбарласан шиг
гэхдээ <filename>/usr/local/bin/startxfce4</filename> гэсэн утгыг
оруулах юм уу эсвэл
нэвтрэх үед сонгогдохоор болгож тохируулахыг хүсвэл
<link linkend="x11-wm-kde-kdm">kdm</link> хэсэгт тайлбарласны
дагуу хийх хэрэгтэй.</para>
</sect3>
</sect2>
</sect1>
</chapter>